نیاکان روانشاد ما، وقایع طبیعی را با باورهایشان آمیخته بودند و از آن، برای بارورکردن درخت تنومند تمدن ایرانی بهره میبردند.
بسیاری از روایتها و حکایتهایی که درباره یلدا نقل میشود، ریشه تاریخی ندارد و برخاسته از ذهن خلاق ایرانی و اسطورههای شکوهمند این کهن بوم و بر است. با این حال، در حافظه تاریخی ایرانیان، میشود وقایع تلخ و شیرینی را یافت که دست بر قضا یا از روی حساب و کتاب، با طولانیترین شب سال همزمان شده است.
سرآغاز بیرون راندن بیگانگان
۲۲۶۶۷ سال پیش، در غروب آخرین روز پاییز سال ۲۴۷ پیش از میلاد، تیرداد یکم، برادر ارشک، در «صد دروازه» جایی در نزدیکی «دامغان» امروزی، به تخت نشست. تیرداد، دومین شاه از دودمان اشکانی بود که برای رهاندن ایران از زیر بار اشغالگری جانشینان اسکندر مقدونی، به پاخاسته بودند.
دوران ارشک، نخستین فرمانروای اشکانی، به زد و خورد با سلوکیان یونانی تبار گذشت؛ اما در دوره تیرداد که خود را شاهبزرگ مینامید، ایرانیان اتحاد و انسجام بیشتری یافتند و ضربات سهمگینی به اشغالگران یونانی وارد آوردند.
در این دوره بود که صفحات شمالی ایران، از نفوذ و قدرت سلوکیان رها و گرگان و مناطق اطراف آن، به حکومت ایرانی اشکانی ضمیمه شد؛ دورانی که بسیاری از مورخان، آن را سرآغاز استقلال دوباره ایران بزرگ میدانند.
شکست قاطع روم در آناتولی
۱۹۵۷ سال پیش، در سال ۶۳ میلادی، کشمکش میان ایران و روم، بر سر ارمنستان و برخی نقاط آناتولی، به اوج خود رسید.
نرون، امپراتور خونخوار روم، درصدد بود که ارمنستان را به ایالتی رومی تبدیل کند. لشکر رومیان، به فرماندهی کوربولون، سردار معروف جنگهای ژرمانیا، وارد قلمرو ایران شد. جنگی سخت و سنگین بین سالهای ۵۸ تا ۶۳ میان دو طرف درگرفت.
در ابتدای کار، اشکانیان که درگیر نبرد در نزدیکی رود فرات بودند، نتوانستند به موقع از تیرداد، حاکم ارمنستان، حمایت کنند و به این ترتیب، کوربولون بخش شمالی و غربی ارمنستان را اشغال کرد؛ اما دیری نگذشت که لشکریان ایران، با هدایت بلاش، پادشاه اشکانی، در برابر رومیان صفآرایی کردند. ارمنیها نیز به حمایت از لشکر ایران پرداختند.
به این ترتیب، در آخرین روز پاییز، جنگی سخت در بخش شرقی آناتولی درگرفت و این بار، رومیها به زانو درآمدند و ایرانیان پیروز، برای نشان دادن غلبه قطعی خود، بر گردن سردار آن ها، یوغ نهادند. ارمنستان از لوث وجود دشمن پاک شد و مردم سرزمین ما، شب یلدای خود را با پیروزی بر دشمن، شادتر و خاطرهانگیزتر دیدند.
جشن تولد رسمی شد
۱۷۹۶ سال پیش، در غروب آخرین روز پاییز، اردشیر بابکان، بنیان گذار دودمان ساسانی، مجلسی باشکوه آراست.
او در این مجلس، به حکومت خود رسمیت بخشید و ملیت ایرانی را که به دلیل اوجگیری قدرت حاکمان ولایات در عصر اشکانی، رو به زوال میرفت، احیا کرد.
اردشیر، ایرانِ در معرض تجزیه را یکپارچه کرد و به شادباش فرارسیدن «خور روز»، همگان را به یادبود این پیروزی، به جشنی باشکوه فرا خواند.
در همین جشن بود که برگزاری یادمان زاده شدن، برای هر ایرانی رسمیت یافت و اردشیر، شهروندانش را به برگزاری مراسم روز تولد، تکلیف کرد.
بنابراین، برگزاری جشن تولد، نه رسمی غربی، که شیوهای ایرانی است و چه نیکوست که ایرانیان، به جای پیروی از بیگانگان، آن را بر اساس سنتهای دینی و ملی خود برگزار کنند و آنچه خود دارند، ازبیگانه وام نگیرند.
مرگ یزدگرد
شب یلدای ۱۳۷۷ سال پیش، برای دودمان ساسانی، آخرین شب یلدا بود.
یزدگرد سوم که پس از شکستهای پیدرپی از سپاهیان مسلمان، در جنگ و گریز مداوم، به مرو رسید، تنها و خسته در منزل آسیابانی ساکن شد؛ اما همان شب، آسیابان به عمر وی خاتمه داد. برخی مورخان معتقدند که «ماهویه»، قاتل یزدگرد، یکی از دهقانان و اشراف مرو بود و دلیل قتل یزدگرد، اختلافات سیاسی.
مرگ یزدگرد را باید پایان حکومت ساسانی بدانیم؛ مورخانی مانند زندهیاد عبدالحسین زرین کوب معتقدند که ساسانیان، در آخرین روزهای عمر خود، دچار چندگانگی و هرج و مرج شدیدی شده بودند و کشور، عملاً در آستانه تجزیه قرار داشت.
اسپهبدان مناطق راهبردی، مانند خراسان، خود داعیه شاهی داشتند و بقایای اشکانیان، از هر سو سر برآورده بودند. به این ترتیب، در شب یلدای سال ۲۱ هـ. ش، با مرگ یزدگرد، طومار حکومت دودمان ساسان در هم پیچیده شد.
غلبه سلجوقیان بر بغداد
شب یلدای ۹۶۴ سال پیش، یعنی آخرین روز پاییز سال ۴۳۴ هـ. ش، بالاخره ترکان سلجوقی با رهبری طغرل، بر بغداد دست یافتند و عملاً به عمر دودمان آلبویه خاتمه دادند.
دیلمیان که در تاریخ با نام آلبویه شناخته میشوند، به وسیله سه پسر بویه، ماهی گیری فقیر از خطه گیلان، به حکومت دست یافتند و نخستین دودمان ایرانی بودند که با گرایشهای مذهب شیعه، بغداد را گرفتند و دیرزمانی بر آن حکم راندند. اوج قدرت دیلمیان در دوران فنّاخسرو، معروف به عضدالدوله بود.
اضمحلال آلبویه که در کنار دودمان سامانی، از پرورندگان فرهنگ ایرانی بودند، ضربهای سخت به جایگاه ایرانیان وارد آورد و از آن پس، سرزمین ایران، زیر سلطه ترکان سلجوقی قرار گرفت.
هرچند در این دوره تاریخی، با درایت دیوانسالاران کارکشتهای مانند خواجه نظامالملک توسی، ساختار اداری ایرانیان حفظ شد و بالید، اما بسیاری از مورخان، زوال عصر طلایی تمدن اسلامی – ایرانی را مصادف با قدرت گرفتن سلجوقیان میدانند.
افتتاح دارالفنون
شب یلدای ۱۶۸ سال پیش، برای ایرانیان، هم شب سرور بود و هم زمان حزن؛ سرور به خاطر افتتاح نخستین دانشگاه مدرن ایران با نام دارالفنون و آغاز فراگیری دانشهای جدید توسط جوانان خوشقریحه ایرانی در داخل کشور و اندوه، به خاطر فقدان مردی که باعث و بانی این پیشرفت بزرگ بود؛ میرزاتقیخان امیرکبیر.
امیر در نامهها و یادداشتهایش، از دارالفنون با عنوان مدرسه «نظامیه» یادکرده است؛ رویکردی هوشمندانه به گذشته پرافتخار ایرانیان مسلمان.
اما چه سود که حسد و خباثت درباریان دونپایه و خودسری شاه بیمایه، سببساز آن مصیبت جانفرسا شد؛ امیرکبیر که از ماهها قبل برای افتتاح دارالفنون لحظهشماری میکرد، در مراسم افتتاحیه حضور نداشت و ۲۰ روز پس از گشایش مدرسه، در غربت حمام فین کاشان، به شهادت رسید.
کشتار تبریزیان به دست اشغالگران
شب یلدای ۱۰۸ سال پیش برای مردم تبریز، شبی پر از دلهره بود. سربازان روسیه تزاری، در پی اولتیماتوم دادن به مجلس شورای ملی، برای بیرون راندن مورگان شوستر، بیآنکه منتظر پاسخ بمانند، به خاک ایران تعرض کردند و خود را به پشت دیوارهای تبریز رساندند.
مردم شهر، با فتوای علمایی مانند ثقهالاسلام، جانانه در مقابل خصم ایستادند. اما در آخرین روز پاییز سال ۱۲۹۰، برتری تسلیحاتی دشمن، کار را برای مدافعان سخت کرد و تبریز به دست اشغالگران روس افتاد.
هزار و ۲۰۰ ایرانی رشید در نبرد با اشغالگران، شربت شهادت نوشیدند و جمعی از بزرگان شهر، مانند ثقهالاسلام، به شهادت رسیدند.
به گزارش ایسنا، سه پرونده میراث معاصر صنعتی یعنی «کارخانه مارگارین» در شهرری، «کارخانه دخانیات» در خیابان قزوین و «کارخانه زمزم» در خیابان آزادی تهران در همایش ملی ثبت میراث صنعتی که ۱۶ و ۱۸ آذر در بندر ماهشهر برگزار شد، واجد شرایط ثبت در فهرست آثار ملی شناخته شدند، کارخانههایی که با تولید محصولات در چرخه اقتصادی کشور، میتوانند در کنار فعالیت خود با داشتن یک کاربری فرهنگی مکمل نیز به همان اندازه در اقتصاد ملی سهیم باشند.
محسن شیخالاسلامی – معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان تهران– در گفتوگو با ایسنا، از توجه کارشناسان این اجلاس به محتوای ثبت میراث صنعتی با رویکرد میراث صنعتی معاصر یا مدرن خبر میدهد.
او دربارهی ثبت ملی این سه اثر صنعتی در فهرست میراث ملی کشور میگوید: کارخانه «زمزم» در خیابان آزادی با طراحی مرحوم سیحون در سال ۱۳۳۲ ساخته شد، یعنی دو سال بعد از ورود دومین موج صنعتی به کشور که میتوان آن را در شروع دوران موج صنعت مدرن کشور دانست.
وی با بیان اینکه با آغاز دورهی پهلوی دو موج صنعتی به کشور وارد شد، توضیح میدهد: یک موج متعلق به دوره پهلوی اول و ساختِ یکسری کارخانجات و کارهای زیربنایی بزرگ مانند احداثِ سدها، خطِ ریل و راهآهن و کارخانجات بزرگ مانند کارخانه «دخانیات» در حدود ۱۳۰۷ و دومین موج صنعتی که در دهه ۱۳۳۰ به کشور وارد شد و به دنبال آن برخی کارخانجات صنعتی مانند «زمزم»، «مارگارین» و در تهران و ری ساخته شدند.
کارخانه زمزم در تهران
او با اشاره به طراحی معماری کارخانه زمزم که توسط مرحوم سیحون انجام شده است، به خط تولیدِ این کارخانه که در لبهی خیابان آزادی قرار دارد و توسط مردم قابل مشاهده است، اشاره میکند و میگوید: این یک معماری عملکردی و نوگراست که خط تولید را میتوان دید و در عین حال خصوصیات معماری مدرن را نیز در خود دارد. از سوی دیگر نمونهی این ساختمان در قالب قرینه، در لبهی خیابان جیحون ساخته شده که آن بخش دفتری مجموعه بوده و همهی این ساختمانها در قالب یک مجموعه ثبت شدهاند.
شیخالاسلامی ساخت هر کدام از این کارخانهها با بهرهبرداریهای متفاوت را به تغییر ذائقهها در زمانهای مختلف نیز مرتبط میداند و ادامه میدهد: این نوع رویکرد یعنی ساخت تولید نوشیدنی و از سوی دیگر تغییر ذائقه به سمت مصرف روغن حیوانی و سنتی به عنوان روغن مارگارین نیز خود یک تغییر ذائقه اجتماعی و فرهنگی در میراث صنعتی کشور محسوب میشود.
به گفتهی او در اجلاسهای ثبت میراث صنعتی کشور که در طول سالهای گذشته برگزار شده است، تا کنون ساختمان سیلو تهران، کارخانه قند کهریزک و کارخانه قند ورامین در فهرست میراث صنعتی کشور ثبت شدهاند.
مصطفی قاسمی به ایسنا گفت: با توجه به ناآرامیهای داخل عراق، سفرهای زمینی کاروانها به این کشور کاملا متوقف شده و درحال حاضر تمام سفرها به صورت هوایی به عراق انجام میشود. این سفرها نیز با توجه به تعداد زائران متقاضی، به تناسب شرایط عراق و با درنظر گرفتن ملاحظات امنیتی برنامهریزی میشود.
وی افزود: درخواست زیادی برای سفر زمینی به عراق وجود دارد ولی شرایط اقتضا میکند فعلا سفرها را در به صورت هوایی ادامه دهیم. البته ما برای انجام سفرهای زمینی مشکلی نداریم ولی لازم است شرایط عراق را درنظر بگیریم.
رشیدیان گفت: درحال حاضر زائران ایرانی به شهرهای کربلا و نجف سفر میکنند اما اگر شرایط مناسب باشد شهرهای سامرا و کاظمین هم به برنامه آنها اضافه میشود.
علیرضا رشیدیان ـ رییس سازمان حج و زیارت ـ نیز پیشتر درباره اعزام کاروانهای زیارتی به عراق با درنظر گرفتن ملاحظات این کشور و آسایش زائران ایرانی، سخن گفته و اظهار کرده بود: سفر به کربلا و نجف، کاظمین و سامرا به شکل محدود و با لحاظ شرایط و آسایش زائران انجام میشود.
عراق ماهها است که درگیر تظاهرات داخلی است، به همین دلیل تردد در برخی مرزهای خاکی ایران و عراق متوقف شده. وزارت خارجه کشورمان نیز در آبانماه به شهروندان ایرانی هشدار داد: «تا اطلاع ثانوی برنامه سفر خود به عراق را به تعویق اندازند. » این توصیه مسافرتی از سوی وزارت خارجه همچنان برقرار است اما سازمان حج و زیارت با استناد تقاضای مکرر مردم، سفرهای کاروانی به عتبات عالیات عراق را به شکلی محدود را از اوایل آذرماه از سر گرفته است.
به گزارش ایسنا، نمونههای نادیده از «هنر خوشنویسی» در قالب نمایشگاهی با عنوان «قلمی چند از گنجینه ملک مدنی» یکم دی در موزه ملی ایران به نمایش در میآید.
در این نمایشگاه که از ساعت ۱۴ تا ۱۶ در موزه مادر ایران در خیابان امام خمینی (ره)، خیابان سیتیر، موزه ملی ایران برگزار میشود، علاوه بر نمایش آثار خوشنویسی مجموعه «محمد حسن ملک مدنی» از مجموعهداران دارای مجوز از وزارتخانه میراث فرهنگی، آثاری از میرعماد، میرزا غلامرضا اصفهانی، زین العابدین اصفهانی، گلزار، اسماعیل جلایر و ملک محمد قزوینی نیز به نمایش در میآیند.
آیین افتتاح این نمایشگاه با حضور غلامحسین امیر خانی ، سید مجتبی حسینی – معاون امور هنری وزارت ارشاد -، سید محمد بهشتی – رییس سابق سازمان میراث فرهنگی – و با حمایت یک گالری خصوصی برگزار میشود.
خطاطی در ایران پس از فتح اسلام، نخست به شیوه نَسخ وجود داشت. به دنبال آن با حمایت ابوبکر بن سعد زنگی در فارس، دهها نسخه قرآن خطی به وجود آمد. در زمان حکومت ایلخانیان، به دلیل نفوذ هنر چین و سلطهی مغولها، اوراق مُذهّب کتابها، نخستین بار با نقشهای تزیینی زینت یافت. در زمان حکومت تیموریان در ایران، خط و خوشنویسی اهمیتی ویژه پیدا کرد.
از یک سو میرعلی تبریزی خط نستعلیق را که از ترکیب خط نسخ و تعلیق بهتدریج ایجاد شده بود، قوام بخشید. از سوی دیگر شاهزاده بایسنقر میرزا بهعنوان مشهورترین خطاط قرآن در این دوره یاد میشود. آنچه که بهعنوان شیوهها یا قلمهای خوشنویسی ایرانی شناخته میشود بیشتر برای نوشتن متون غیر مذهبی مانند دیوان اشعار قطعات ظریف هنری یا برای مراسلات و مکاتبات اداری ابداع شده و بهکار رفتهاست. این در حالی است که خط نزد اعراب و ترکان عثمانی بیشتر جنبه دینی داشتهاست. هرچند آنان نیز برای امور منشیگری و غیرمذهبی قلمهایی را بیشتر بهکار میبرند، اما اوج هنرنمایی آنان – بر خلاف خوشنویسان ایرانی- در خط ثلث و نسخ و کتابت قرآن و احادیث وجود دارد.
در ایران نیز برای امور مذهبی مانند کتابت قرآن یا احادیث و روایات و همچنین کتیبهنویسی مساجد و مدارس مذهبی بیشتر از خطوط ثلث و نسخ بهره میگرفتند که نزد اعراب رواج بیشتری دارد. هرچند ایرانیان در این قلمها نیز شیوههایی مجزا و مختص به خود آفریدهاند.
به گزارش ایسنا و به نقل از آرتنت نیوز، محققان کالج دانشگاهی لندن (UCL) با انجام تحقیقی با استفاده از جامعه آماری متشکل از ۶,۷۱۰ بزرگسال ساکن انگلستان که ۵۰ سال یا بیشتر سن داشتند رابطه بین هنر و مرگ را بررسی کردند.
این مطالعه طولی، تعداد دفعاتی که شرکتکنندگان در این تحقیق به موزه، گالریهای هنری، نمایشگاه، اجرای زنده تئاتر، کنسرت یا اپرا رفتهاند را مورد بررسی قرار داد.
محققان به این نتیجه رسیدند حتی افرادی که در دسته کسانی قرار میگرفتند که در فعالیتهای هنری نامنظم و کم شرکت داشتند (شرکت در دو یا یک رویداد فرهنگی هنری در هر سال) ۱۴ درصد کمتر از دیگران دچار مرگ در سنین جوانی شدهاند و هرچه که آمار شرکت شرکتکنندگان در این تحقیق در رویدادهای هنری و فرهنگی بیشتر بود احتمال مرگ در سنین جوانی کمتر میشد.
کسانی که به صورت منظم در رویدادهای فرهنگی هنری حضور داشتند (کسانی که هر چند ماه یک بار فعالیت هنری و فرهنگی داشتند) احتمال مرگشان در سنین جوانی ۳۱ درصد کمتر بوده است.
این تحقیق بخشی از موج تحقیقات اخیر است که رابطه بین هنر و سلامت را میسنجد. تحقیقاتی طی دههای اخیر در بریتانیا و دانمارک انجام شد که وجود آثار هنری در بیمارستانها و نتایج بهبود بیماران را به یکدیگر مرتبط دانسته است.
نتایج تحقیقاتی که این هفته به انتشار رسید با اشاره به اینکه طول عمر میتواند با وضعیت اقتصادی ـ اجتماعی جمعیتی که به موزه، نمایشگاه و گالریهای هنری میروند مرتبط باشد، فاکتورهای اجتماعی ـ اقتصادی را نیز در برگرفته بود.
با این حال هنوز برخی از همبستگیهای آماری بین فعالیتهای فرهنگی و طول عمر به نظر میرسد با فاکتورهای اجتماعی ـ اقتصادی بیارتباط باشند. اگر بخواهیم به زبان سادهتر بگوییم نتایج این تحقیق نشان میدهد «فعالیتهای فرهنگی هنری با طول عمر در ارتباط است».
جشن انقلاب زمستانی یکی از بزرگترین جشنها در تمام فرهنگها، در تمام دورهها بوده است. این جشن زمستانه به قدری اهمیت داشته که در فرهنگ اروپایی جشن سال نو در همان زمستان قرار داده شده است یا در دوران امپراتوری روم، در جشن باشکوه زمستانی، مردم هر کاری دلشان میخواست و هیچ پرهیزی در خوردن و آشامیدن نداشتند یا در فرهنگ اسکاندیناوی، خدا نگهبان در جشن زمستانه سراغ فرزندانش میرفت و شبانه در جورابهایشان هدیه میگذاشت؛ رسمی که بخش جداییناپذیر جشنهای کریسمس امروزی است.
اینها اشتراکهای بین اساطیر فرهنگهای مختلف است. البته پیدا کردن وجوه اشتراک اسطورهها در بین فرهنگهای مختلف، کار جذابی است که اسطورهشناسی تطبیقی بدان پرداخته است. در دانش اسطورهشناسی یکی از جذابترین شاخهها، «اسطورهشناسی تطبیقی» است. در این رشته پژوهشگران بهدنبال یافتن اشتراکات و شباهتهای بین اساطیر فرهنگهای مختلف هستند. اما این شباهتها از کجا آمده و دلیل آن چیست؟ چرا روایت های مشابه و گاه یکسان درباره اسطورهها در فرهنگهای مختلف دنیا وجود دارد؟
پیام سلطانی -کارشناس ارشد فرهنگ و زبان های باستانی- با ایسنا از مشترکات فرهنگهای مختلف دنیا درباره جشنهای زمستانه سخن گفت. او در پاسخ به این پرسش که آیا اساطیر فرهنگهای مختلف یکی هستند؟، میگوید: نظریه های مختلفی وجود دارد. یکی از قدیمیترین نظریهها، «پدیده نشر و پراکندگی» است. پیروان این نظریه معتقدند، علت وجود اساطیر مشترک در فرهنگهای متفاوت آن است که یک «فرهنگ» در یک دوره زمانی به عنوان فرهنگ برتر یا فرهنگ غالب نزد مردمان وجود داشته و مردم سرزمینهای مجاورِ آن فرهنگ غالب، دست به الگوبرداری و اقتباس از آن زدهاند. بدین ترتیب، بر پایه نظریه نشر و پراکندگی، یک اسطوره از یک منطقه به سایر سرزمینها انتقال و گسترش یافته است.
اسطورههای بابلی الگوی اسطورههای ایرانی
یکی از مکاتب نظریه نشر و پراکندگی مکتب «پانبابیلونیسم» است. مطابق این نظریه، فرهنگ بابلی به سبب جایگاه تمدنی و فرهنگی بالا، به الگوی فرهنگی تمدنهای دیگر بدل شد و جهان اساطیری، خدایان و پهلوانش الگوی دیگر فرهنگها شد. بهطوریکه معتقدان این نظریه بر این باور هستند که در آن دوران سرچشمه تمام فرهنگها و تمدنهای جهان به بینالنهرین باز میگشت، از ایران تا مصر و یونان.
مرحوم مهرداد بهار به عنوان یک پژوهشگر اساطیر تا حدودی قائل به این نظریه بود و منشأ بسیاری از روایتهای اساطیر ایرانی را اسطوههای بابلی میدانست. از همین رو است که در بین اساطیر ملتهای مختلف شباهتهای بسیاری وجود دارد، برای مثال خدابانوی ایشتر که در فرهنگ بابلی وجود دارد در اساطیر ایرانی، یونانی و سومری نیز الگو شده است. البته نظریه نشر و پراکندگی یک نظریه قدیمی است که امروزه طرفداران زیادی ندارد.
یونگ درباره شباهت اسطورهها چه میگوید؟
گوستاو یونگ، پژوهشگر فرهنگ و زبانهای باستانی، با اشاره به اینکه یکی از معروفترین نظریهها درباره «چرایی شباهت اساطیر فرهنگهای مختلف دنیا»، متعلق به کارل گوستاو یونگ روانششناس شهیر سوئیسی است، میگوید: این محقق برای طرح دیدگاهش اصطلاح آرکیتایپ به معنی «کهن الگو» را طرح کرده است. با توجه به اینکه بر اساس علم روانشناسی، “انسانها دارای خودآگاه و ناخودآگاه هستند.” یونگ چنین مطرح میکند که یک ناخودآگاه جمعی بین همه انسانها در همه اعصار وجود داشته است و علت اینکه در فرهنگهای مختلف حتی فرهنگهایی که هیچ ارتباطی به هم ندارند و منطقاً نمیتوانند بر اساس پدیده نشر از یکدیگر الگو گرفته باشند؛ وجود کهنالگوها در ناخودآگاه جمعی انسانها، باعث اشتراکات شده است.
«کهنالگو» بر اساس نظریه یونگ آن است که وقتی انسان به دنیا میآید؛ یک مجموعه اطلاعات از قبل در ناخودآگاه او وجود دارد که علت به وجود آمدن آن اتفاقاتی است که در گذشتههای دور برای انسان رخ داده و این به صورت مجموعه دادهها در ذهن همه انسانها نقش بسته است و انسانها از زمان تولد این دادهها را در ذهن دارند.
برای مثال، در ناخودآگاه جمعی انسانها پدیدهای وجود دارد که باعث میشود همه انسانها به وجود نیروی برتر به اسم «خدا» اعتقاد داشته باشند، اما در هر فرهنگی خدا به یک شکل خاص که با شرایط فرهنگی منطقه تطابق دارد؛ نمود پیدا میکند. بر اساس نظریه یونگ دلیل اینکه روایتهای بسیار مشابه در اساطیر فرهنگهای مختلف وجود دارد؛ همین «صور مثالی» یا «کهنالگوها» در ذهن انسانها است.
بنا به اظهارات سلطانی، این پژوهشگر فرهنگهای باستان، نظریه سوم درباره «چرایی وجود اساطیر مشترک در فرهنگهای مختلف دنیا» متعلق به بومشناس و انسانشناس فرانسوی به نام «استراوس» است. او معتقد است: «میتوانیم مباحث و روایتهای فرهنگی موجود در جوامع مختلف را به واقعیت های ریز و کوچک فرهنگی تقسیم کنیم. این واقعیتهای ریز فرهنگی بنا به نحوه رفتار و مواجهه انسان با طبیعت در هر منطقه و اقلیم شکل گرفته است که به آن «اسطوراج» یا «MythTheme» گفته میشود.»
استراوس که یک نظریهپرداز ساختارگرا است، اعتقاد دارد که گزارههای کوچک فرهنگی بنا به سرشت انسانی در بین کل بشریت وجود دارد اما هر فرهنگی بنا به موقعیت های خاصی که دارد اینها را به شکل متفاوتی بروز می دهد. با کنار هم گذاشتن این ریزواقعیت یا اسطوراجها یک روایت شکل می گیرد و از آنجایی که انگیزه انسانها از ساختن اساطیر، پیدا کردن الگو برای زندگی پیشامدرن در طبیعت است باعث به وجود آمدن روایتهای مشابه در همه فرهنگها میشود.
جشنهای بزرگ زمستانه؛ اسطوره مشترک فرهنگهای مختلف دنیا
این کارشناس فرهنگهای باستانی در ادامه گفتوگو با اشاره به اشتراکات بنیادی بین جشنهای زمستانه در فرهنگهای مختلف، میگوید: یکی معروفترین اسطوره که در بیشتر فرهنگها دیده میشود؛ برگزاری یک جشن بزرگ در بحبوحه سرما و زمستان است که ما ایرانیها آن را به صورت «شب چله» برگزار میکنیم و اگر در فرهنگهای دیگر هم بگردیم؛ در روزهای قبل یا بعد یلدای ما ایرانیان، جشنهای متفاوت زمستانه برگزار میشود.
در دوران استیلای امپراتوری بزرگ روم، رومیها، جهان اساطیری مختص به خود داشتند. در آن عصر رومی جشن زمستانهای به اسم «ساتورنالیا»، «Saturnales» داشتند که یک جشن مرتبط با خدای بزرگ ساتورن (خدای کشاورزی) بود. در زمستان نزدیک به چله ایرانیان جشن بسیار بزرگی برگزار میکردند که اهمیت بسیاری برای مردم داشت. در این جشن مردم مجاز بودند که هر کاری که دلشان میخواهد انجام دهند و هیچ پرهیز و محدودیتی در خوردن و آشامیدن و … نداشتند.
بعد از استیلای مسیحیت در اروپا به کسانی که باور غیرمسیحی داشتند؛ پگانی یا پاگانی به معنای منحرف یا ملحد گفته میشد. بعدها این واژه بار منفی خود را از دست داد. در بسیاری از کشورها، بویژه کشورهای اروپایی در آخرین روز سال یعنی ۳۱ دسامبر جشن «اوگمانی»، «Hogmanay» که جشن انقلاب زمستانی و آغاز سال نو بوده؛ برگزار میشد. به احتمال قوی خاستگاه این جشن به آیینها و باورهای پگانی بازگردد.
به گفته سلطانی، یکی از بزرگترین فرهنگها در اروپا فرهنگ اسکاندیناوی در شمال اروپا است. از جذابترین اساطیر دنیا اساطیر اسکاندیناوی هستند. خدایان اساطیر اسکاندیناوی، شباهتهای زیادی با خدایان رومی، یونانی و ایرانی وجود دارد. در فرهنگ اسکاندیناوی هم جشن زمستانهای در محدوده ۳۱ دسامبر به نام «یول» «Yule» برگزار میشد که شباهت زیادی با جشن کریسمس دارد.
در فرهنگ اسکاندیناوی، خدایان در سرزمینی زندگی میکنند که جایگاه آنها از طریق یک پل رنگینکمانی به نام «بیفروست»، «Bifröst» از بقیه دنیا جدا میشود. خدایی به اسم «هایمیدال»، «Heimdall» نگهبان این پل و خدای رنگینکمان است که در شب جشن «یول» (جشن زمستانه در فرهنگ اسکاندیناوی)، از نگهبانی مرخصی گرفته، از تختگاه خویش در قطب شمال به دیدن فرزندانش میرود، فرزندانی که همگی از «یَرلها»، «Jarl» (معادل دوک) هستند.
رسم گذاشتن هدیه در جوراب
او به خانۀ تکتک آنها سر میزند تا به آنانی که در طول سال، وظایف خویش را به خوبی انجام دادهاند، با گذاشتن یک هدیه در جورابشان پاداش دهد. اما آنانکه در انجام وظایف خود کوتاهی کردهاند؛ در سپیدهدمان با تلی از خاکستر در جوراب خود مواجه میشدند. یول همچنین جشنی است که در آن مردم با خدایان ملاقات کرده و اغذیههایشان را با یکدیگر تقسیم کرده، در کنار هم داستان میگویند و آواز میخوانند. میدانیم رسم «آویزان کردن جوراب» در جشن کریسمس که یکی از معروفترین جشنهای زمستانی است؛ مسیحیها هم وجود دارد که به نظر میرسد به نوعی برگرفته از اساطیر اسکاندیناوی است.
در نتیجه برگزاری جشن در زمستان در بیشتر فرهنگها، مصادف با شب چله ایرانیان، وجود دارد. ضمن اینکه جشن انقلاب زمستانی یکی از بزرگترین جشنها در تمام فرهنگها، در تمام دورانها بوده است. جشنی که در بحبوحه سرما برگزار می شده است. این جشن زمستانه به قدری اهمیت داشته که در فرهنگ اروپایی جشن سال نو در همان زمستان قرار داده شده است. حتی گفته میشود که تولد مسیح را با این جشن زمستانی منطبق کردهاند. یعنی جشن زمستانه از قبل وجود داشته و بعدها کشیشان، تولد مسیح را با این جشن یکی کردند.
دلیل انطباق دادن جشن تولد مسیح با جشن زمستانه آن است که بعد از استیلای مسیحیت، کلیسا و کشیشان نتوانستند مردم را از بخشی از باورهای قدیمی دور کنند، برای همین هم گفته میشود که جشن تولد مسیح و جشن سال نو را در همان جشن زمستانی قرار دادند، چون نمیتوانستند مردم را مجاب کنند که از این جشن زمستانی دست بکشند. این اتفاق در مورد برگزاری جشن در فصل زمستان هم رخ داده است. میبینیم که مردم از جشن ساتورنالیا دوران روم باستان یا جشن یول اسکاندیناوی دل نکندند بلکه صاحبان ادیان جدید از جمله مسیحیت را مجبور کردند که با این آیینها آشتی کنند. بدین شکل آیینهای قدیمی به حیات خود ادامه دادند و اسطورهها از فرهنگی به فرهنگ دیگر منتقل شدند.
به گزارش ایسنا، بیشک برجستهترین خبر حوزه میراث سال ۲۰۱۹ آتشی بود که در ماه آوریل به جان کلیسای «نوتردام» افتاد. با آنکه بیشتر آثار مذهبی و هنری این کلیسا در جریان آتشسوزی از این مکان نجاتداده شدند، اما ساختار این بنای ۸۰۰ ساله به شدت آسیب دید. «امانوئل ماکرون»- رئیس جمهور فرانسه – موعد ۵ ساله را برای بازسازی این بنای تاریخی تعیین کرد اما بیش از هزار متخصص مرمت و بازسازی با امضای یک نامه اعتراضی نسبت به مدت زمان تعیینشده هشدار دادند و بازسازی این کلیسا را در ظرف مدت ۵ سال غیرممکن دانستند.
قانونگذاران فرانسه در ماه جولای برای تاسیس مؤسسهای مختص نظارت بر مراحل بازسازی و مرمت کلیسای نوتردام، رای دادند. با این حال همچنان درباره نحوه بازسازی این بنای تاریخی اختلاف نظرهای بسیاری وجود دارد. برای مثال، بین این که آیا سقف این کلیسا که از چوب درختان متعلق به قرن سیزدهم و دوازدهم ساخته شده بود، باید با چوبهایی با همان قدمت بازسازی شود یا اینکه از مواد امروزیتری همچون فولاد برای این کار استفاده شود، اختلافهایی وجود دارد. این درحالی است که بلافاصله پس از آنکه دولت یک رقابت طراحی را برای مرمت مناره قرن نوزدهمی این کلیسا معین کرد، بسیاری از کارشناسان مرمت و بازسازی از جمله معمار ارشد مسئول بازسازی این کلیسا اعلام کردند این مناره باید دقیقا مشابه نسخه پیشینش ساخته شود.
فعالان حوزه میراث نیز به فروخته شدن غیرقانونی آثار باستانی در فیسبوک اعتراض کردند و این معضل را در سال ۲۰۱۹ در مرکز توجه قرار دادند. بر اساس نتایج یک گزارش درباره قاچاق آثار باستانی، ۹۵ گروه عربزبان فیسبوک به خرید و فروش غیرقانونی آثار باستانی مشغول هستند. پس از آنکه نتایج این تحقیق تیتر اخبار شد، فیسبوک ۴۹ گروه را مسدود کرد.
در این بین زمانی که تحقیقات جدید نشان داد افزایش سطح آبها میتواند نسبت به سالهای گذشته خطرات بیشتری را به دنبال داشته باشد، تغییرات اقلیمی به یکی از مهمترین مسائل سال ۲۰۱۹ تبدیل شد. این معضل به تهدیدی جدید برای بسیاری از مکانهای تاریخی و محوطههای باستانشناسی واقع در بخشهای ساحلی کشورهای مختلف جهان یعنی از نیواورلئان گرفته تا شانگهای بدل شد. ماه گذشته، ونیز با بدترین سیلی که از سال ۱۹۶۶ تاکنون در تاریخ این شهر رخ داده است، دست و پنجه نرم کرد. شهردار ونیز این سیل را یکی از عواقب تغییرات اقلیمی دانست. موزه تاریخی «داگز»، کلیسای جامعه سن مارکو که ساخت آن در قرن ۱۱ میلادی انجام شده، میدان اصلی و تاریخی سن مارکو از جمله مناطقی در ونیز بودند که از آسیبهای سیل اخیر در امان نماندند.
با این حال توسعه شهری همچنان به عنوان یک تهدید جدی برای محوطههای تاریخی و آثار باستانی سراسر جهان محسوب میشود؛ چراکه «صندوق جهانی بناها و آثار تاریخی» (WMF) همچنان تعدادی از بناها را در «فهرست مراقبت» ۲۰۲۰ – از محوطهها و آثاری که باید بهطور ویژه تحت نظر قرار بگیرند – منتشر کرده است.
از جمله محوطهها و مکانهای تاریخی که در این فهرست قرار گرفتهاند، به دره مقدس «اینکاس» در نزدیکی «ماچو پیچو» که به دلیل برنامه ساخت یک فرودگاه در نزدیکی ویرانههای قرن پانزدهمی «اینکا» در خطر نابودی قرار دارد، میتوان اشاره کرد.
فروزنده اربابی تنها عضو ایرانی بنیاد مولانا درباره ظرفیت معرفی مفاخر ایرانی در کنار مولانا در شهر قونیه ترکیه به خبرنگار مهر گفت: حدوداً از ده ۱۵ سال پیش تا امروز ایرانیها به قونیه میروند زمانی که من میرفتم کسی نبود مگر پژوهشگران و مثنوی پژوهان. بعد از حکومت اردوغان که تقریباً به این شهر به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام رسیدگی شد، ایرانیهای زیادی هم به این شهر رفت و آمد کردند. به نحوی که این روزها در هفته بزرگداشت مولانا چندین پرواز مستقیم به قونیه داریم. همچنین تورهای گردشگری زیادی نیز وجود دارد که با پرواز مستقیم برای چهار روز از ۷ میلیون شروع شده و تا ۱۰ میلیون تومان هم قیمت دارند.
وی ادامه داد: دفاتر مسافرتی برای اینکه برنامههای متنوعی برای مردم داشته باشند، از هنرمندان دعوت میکردند تا برنامهای داشته باشند. ولی متأسفانه زمانی که یکی از این آژانسها برنامهای داشت، به مهمانان آژانس دیگر اجازه شرکت در آن برنامه را نمیداد بارها میدیدم در میان ایرانیها درگیری بوجود میآمد این نشان میداد که دفاتر مسافرتی هماهنگی لازم را با یکدیگر ندارند. یا دیده میشد که گروههای آماتور موسیقی در لابی هتلها برنامه اجرا میکردند که درست نبود.
اربابی بیان کرد: بزرگداشت مولانا ۱۰ روز در آذرماه طول میکشد (از ۷ تا ۱۷ دسامبر) و در این مدت چندین هزار ایرانی شرکت میکنند. ایرانیها در قونیه به دیدن سماع و موزه مولانا و … میروند بنابراین برنامه به اندازه کافی دارند. ولی شاید حدود ۷۰ درصد از افرادی که در زمان وفات مولانا به قونیه میروند برای هفتمین و یا هشتمین بار است که سفر میکنند بنابراین دیدن این مراکز برایشان تکراری است پس باید برنامههای دیگری برای آنها داشت. این افراد معتقدند که مولانا یک عارف بزرگ بوده و به آنها آرامش میدهد برای همین هست که بارها به قونیه میروند. در این میان بسیاری از افراد مذهبی هم حضور دارند.
اربابی ادامه داد: دولت ترکیه کار خودش را میکند پنل برگزار کرده، نشستهای تخصصی با حضور اساتید ترک و ایرانی برگزار میکند و کارهایی از این قبیل که معمولاً هم به زبان ترکی است. خیلی از مردم حال و حوصله پنل را ندارند چون بیشتر در دانشگاه برگزار میشود و اطلاع رسانی درستی انجام نمیشود. در میدان موزه مولانا نیز چادری برپا میکنند و میزهایی برای تبادل فرهنگی میان مردم که به انگلیسی و فارسی و ترکی مشاعره برپا میشود و از مردم برای گفتگوی فرهنگی آزاد دعوت کرده و با چای و قهوه پذیرایی میکنند.
او درباره حساسیت ایرانیها نسبت به مولانا نیز گفت: برخی میگویند که ترکها مولانا را مصادره کردهاند که به نظر من درست نیست. چون درک نمیکنند که مولانا در اینجا یک عمر زندگی کرده و از زندگی در این شهر و در کنار مردمش راضی بوده و مثنوی و دیوان را نیز اینجا سروده است. در مراسم دفنش هم که از صبح تا غروب طول کشیده، مردم بدرقه بسیار با شکوهی از او کردهاند. ترکها و مخصوصاً مردم قونیه مولانا را به عنوان آدم بزرگ و مذهبی میشناسند. بیشتر آنها زمانی که به آرامگاه او میروند کتاب دعا و قرآن در دست دارند. ایرانیها هم مثنوی به دست میگیرند.
وی افزود: ما بهترین فرصت را در این ایام داریم پس میتوانیم برنامههای متعددی هم داشته باشیم از جمله اینکه خانهای داشته باشیم که در آن تفسیر مثنوی یا شعرخوانی انجام شود و یا افراد و اساتید ایرانی را دعوت کنیم. ترکها هم بابت این موضوع پولی از ما نمیگیرند. آنها میگویند اگر سفارت و یا مقام فرهنگی و دولتی این درخواست را داشته باشد با کمال میل انجام خواهیم داد. این خانه فرهنگ میتواند به اسم شمس باشد چون مولانا آنجاست و نمیتوان گفت که خانه فرهنگ مولانا را داشته باشیم. حتی میتوان از ظرفیت دانشجویانی که در دانشکدههای سلجوق و یا استانبول وجود دارد نیز بهره ببریم. یا اینکه بروشورهایی از جاذبههای گردشگری و زیارتی مانند خراسان، آرامگاه شیخ عطار و باباطاهر و مقام شمس که چند سال است دولت نتوانسته در ایران کاری برای آن انجام دهد، تهیه کنیم. میتوانیم پذیرایی ایرانی داشته باشیم و یا تفسیر قرآن، مثنوی شاهنامه و یا حافظ انجام شود. اگر ما برای ایرانیهایی که همیشه به این مراسم می آیند برنامه داشته باشیم دیگر آنها از فرط بی برنامگی ساعت ۳ صبح شروع به دف زدن در میدان نمیکنند! این افراد اگر اهل بینش نباشند به گرایشات ظاهری سوق پیدا میکنند.
اربابی بیان کرد: آمار گردشگران قونیه از همه جای دنیا در طول یک سال ۵ میلیون نفر است که این آمار تنها در ۱۰ روز مراسم گرامیداشت مولانا به چندین هزار نفر میرسد. بنابراین میتوان از این فرصت استفاده کرد و مفاخر ایرانی را به آنها معرفی کنیم.
وی همچنین درباره برنامه امسال نیز گفت: امسال در مراسم سالروز وفات مولانا سفیر ایران و سفرای کشورهای دیگر که در ترکیه مقیم هستند، به دعوت اردوغان در مراسم شرکت کرده بودند سفیر ایران هم برای اولین بار به این مراسم آمده بود. ما خوشحال میشویم که سفیر در این برنامهها حضور داشته باشد.
به گزارش ایسنا، دفتر بازاریابی و تبلیغات معاونت گردشگری که این پویش را با عنوان «سیستان را ببینیم، بلوچستان را بشنویم» از اوایل امسال با هدف توسعه گردشگری در استان سیستان و بلوچستان و تغییر ذهنیت نسبت به امنیت این منطقه، راهاندازی کرد، اینک با انتشار گزارشی از میزان رشد سفر و اقامت گردشگران در این منطقه خبر داده است.
سفر با خودروی شخصی به استان سیستان و بلوچستان بیشترین رشد را در این هشت ماه تجربه کرده است که احتمالا از هزینه بالای حمل و نقل عمومی بهویژه هواپیما و البته نوع سبک سفرهای خانوادگی ایرانیها ناشی میشود. طبق گزارشی که دفتر بازاریابی و تبلیغات معاونت گردشگری داده در این هشت ماه ۹۴۲ هزار و ۷۳۲ خودروی شخصی به این استان وارد شده که در مقایسه با مدت زمان مشابه سال گذشته تعداد آنها ۱۸.۸۲ درصد رشد کرده است.
سفر اتوبوسی با جابهجایی ۹۸۷ هزار و ۶۶۵ نفر در هشت ماه اول سال نیز ۱۴ درصد رشد را شاهد بوده است. سال پیش ۶۹۱ هزار و ۱۸۵ نفر با اتوبوس و از راه زمینی به این استان سفر کردند. بعد از خودروهای شخصی، اتوبوسهای مسافربری به نسبت دیگر وسایل نقلیه، بیشترین مصرف را برای سفر به این استان داشته است که احتمالا به خاطر هزینه مقرونبه صرفه آن در مقایسه با هواپیما و مدت زمان کمتری که در قیاس با قطار صرف میکند، است.
در این هشت ماه ۱۰۴ هزار و ۱۳۵ نفر با قطار به این استان سفر کردند که آمار آن در مقایسه با هشت ماه سال ۹۷ بیش از ۳.۳۰ درصد رشد داشته است. با وجود مقرون به صرفه بودن این وسیله نقلیه اما محدودیت خطوط ریلی در سیستان و بلوچستان، استفاده از قطارهای بیکیفیت و نامناسب و مسیر طولانی آن باعث شده این وسیله کمتر مورد توجه باشد. درحال حاضر تنها مسیر ریلی موجود در این استان بین تهران ـ بم ـ زاهدان برقرار است.
در هشت ماه نخست امسال ۱۴۱۳پرواز ورودی به این استان ثبت شده که در مقایسه با سال گذشته حدود ۳ درصد رشد داشته است، همچنین ۱۴۶ هزار و ۳۲۳ نفر به سیستان و بلوچستان سفر هوایی داشتهاند که این آمار نسبت به سال گذشته ۴.۶۷ درصد رشد کرده است.
میزان اقامت مسافران در هتلهای استان سیستان و بلوچستان نیز این مدت ۳۱ هزار و ۶۷۷ نفر بوده که ۱۲.۴۲ درصد رشد کرده است. آمارها نشان میدهد بیشترین اقامت مسافران در بومگردیها بوده که عدد آن امسال به ۷۳۵۶ نفر رسیده و حدود ۴۰ درصد رشد کرده است. استان سیستان و بلوچستان هتلهای محدودی دارد که با توجه به اقلیم و توریست فصلی آن، سیاستش را بر توسعه بومگردی متمرکز کرده است.
در این آمارگیری اقامت در مدرسهها، کمپها، خانه مسافرها و خانههای شخصی مورد سنجش قرار نگرفته است.
به گزارش ایسنا، منیژه هادیان ـ سرپرست پژوهشی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری ـ همزمان با هفته پژوهش به ارائهی گزارش عملکرد این بخش از پژوهشگاه از آذر ۹۷ تا آذر ۹۸ پرداخت.
او گفت: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری به عنوان معتبرترین نهاد حاکمیتی و پژوهشی در حوزه میراث فرهنگی و گردشگری در یک سال گذشته در راستای اسناد بالادست و اولویتهای وزارتخانه میراث فرهنگی، وظایف خود را در زمینههای باستانشناسی، مردمشناسی، زبانشناسی، کتیبهها و متون، بناها و بافتهای تاریخی-فرهنگی، حفاظت و مرمت آثار تاریخی ـ فرهنگی، هنرهای سنتی، گردشگری و میراثطبیعی انجام داده است.
وی فعالیتهای انجام شده در حوزه باستانشناسی را صدور ۱۸۱ مجوز برای عملیات کاوش، بررسی و شناسایی، تعیین عرصه و حریم و مستندنگاری دانست و از مهمترین برنامههای کاوشهای باستانشناسی را اجرای پروژههای نجاتبخشی و تهیه پیوست تخصصی مرتبط با طرحهای عمرانی و توسعهای، موضوع ماده ۱۰۰ قانون برنامه ششم توسعه بیان کرد.
او انجام ۶۳ برنامه کاوش و ۴۰ طرح شناسایی و بررسی در محوطههای تاریخی را از جملهی طرحهای عمرانی و توسعهای مرتبط اعلام کرد و توضیح داد: مطالعه و پژوهشهای سد «کانی سیب» پیرانشهر آذربایجان غربی یکی از این طرحهاست که نتایج مطالعات صورت گرفته نشان از ۳۳ محوطه در محدوده سد و وجود آثار پیش تاریخ تا دوران اسلامی میدهد. در کاوشهای باستانشناسی در حوضه آبگیر سد “میمه” دهلران استان ایلام مصنوعات و ابزارهای سنگی کشف شده قدمت این محوطه را به دوران پارینه سنگی میانه و جدید برد.
وی همچنین از بررسی ۳۶ درخواست برای تعیین عرصه و حریم آثار و محوطههای تاریخی در فهرست میراث ملی خبر داد و افزود: رسیدگی به ۴۸ درخواست وارده برای انجام مطالعات باستان سنجی با استفاده از روشهای علمی و آزمایشگاهی و اقدامات لازم برای ارسال نمونههای مربوطه به مراکز داخل و خارج از کشور نیز در حوزه باستانشناسی انجام شده است.
جانمایی ۱۳۰۲ نقطه باستانشناسی روی اطلس/همکاری باستانشناسان ایران و آلمان
هادیان یکی از اولویتهای وزارتخانه در سالهای گذشته را تهیه نقشه باستان شناسی کشور دانست و افزود: با کمک مطالعات باستان شناختی صورت گرفته در سال گذشته تعداد جانمایی محوطه در این نقشه به هزار و ۳۰۲ عدد رسید که علاوه بر آن، تکمیل اطلاعات توصیفی و بهروزرسانی نقشه پایه به طور کامل و پیوسته نیز انجام شده است.
او با بیان اینکه خط ساحلی طولانی در شمال و جنوب کشور و همچنین تاریخ طولانی تجارت دریایی و دریانوردی در کشور به هزارههای قبل از میلاد برمیگردد، بیان کرد: با توجه به ضرورت توجه هر چه بیشتر به موضوع باستانشناسی زیر آب، در سال گذشته اقداماتی از طریق برنامهریزی و گسترش همکاریهای بینالمللی مانند همکاری با موسسه باستانشناسی آلمان (DAI) در منطقه خلیج فارس صورت گرفت که متخصصان ما در حوزه مردمشناسی طرحهای مهمی در راستای نشاط اجتماعی و نمایاندن جلوههای میراث ناملموس به اجرا درآوردهاند که در توسعه بومگردی در کشور نقش مهمی ایفا میکند.
شناخت بیشتر نوروز و زبان و گویشها در پژوهشگاه میراث
او یکی از این طرحها را دانشنامه ملی آیینها و مراسم نوروز و یلدا در ایران معرفی کرد و افزود: در سال گذشته با تلاش همکاران اطلاعات مربوط به ۱۷ استان در کشور گردآوری و مستندنگاری شد.
وی بررسی مردمشناختی نقش بازارهای محلی در توسعه روستایی و مستندسازی و بررسی مردم شناختی پوشاک و پارچههای سنتی زرتشتیان ایران را از دیگر برنامههای این بخش از پژوهشگاه میراث فرهنگی دانست و ادامه داد: با تلاش گروهی همکاران متخصص مردم شناسی اطلاعات پژوهشی مربوط به سالهای ۱۳۹۸ـ ۱۳۶۸ در قالب پژوهش نامه در سال گذشته بهروزرسانی شد.
او همچنین از مطالعه و بررسیِ مسائل زیستمحیطی با رویکرد مردمشناختی و مدیریتی، در قالب طرحی با همین مضمون خبر داد و گفت: با توجه به بند ب ماده ۹۸ قانون برنامه ششم توسعه که تاکید بر شناسایی و مستندنگاری آثار ملموس و ناملموس، که «زبان و گویش»ها را نیز شامل میشود، طرحی با نام «اطلس زبانی ایران» از سالهای گذشته آغاز شده است که با توجه به تاکید وزیرِ وازتخانه میراث فرهنگی در یک سال گذشته اطلاعات زبانی استانهای شرقی کشور در اولویت گردآوری، آوا نویسی و ثبت و ضبط در سامانه مربوطه قرار گرفت و برخی از این اطلاعات خاتمه یافته یا در حال اتمام است.
وی تهیهی دانشنامه سکههای ساسانی که ویژگیهای تاریخی و زبانی سکههای این دوران را در دستور کار دارد، از دیگر طرحهای پژوهشی در این حوزه دانست و افزود: پیشینه تاریخی، تنوع و تکثر کتیبهها در کشور و اهمیت مستندنگاری و حفاظت از آنها در چاچوب طرح پژوهشی کتیبههای ایران باستان در حال اجرا است که در این ارتباط و در سال گذشته کتیبههای اورارتویی در منطقه شمال غرب کشور مورد مطالعه و بررسی قرار گرفت.
وی اهمیت توجه به زبان مادری و عوامل مختلف تهدیدکننده را از خطرهای خشکسالی و خالی شدن روستاها از سکنههای خود در برخی مناطق کشور بیان کرد و افزود: در این راستا طرحی با عنوان زبان و گویشهای در معرض خطر در دستور کار متخصصان زبان را قرار داد که مقدمات اجرای آن فراهم شده است.
هادیان با بیان این که در مجموع اطلسها و سامانه ارزیابی توسعه و رصد آمایش یا ساترا بستر اصلی نقشه جامع میراث فرهنگی کشور است، به «بند ب» ماده ۹۸ قانون برنامه ششم توسعه که توجه به حفاظت از آثار در حوزه ایران فرهنگی را مورد تاکید قرار داده است، اشاره کرد و گفت: طرحهای مهمی در زمینههای زبانشناسی و مردمشناسی اجرا شدهاند که از جمله آنها طرح بررسی کتیبهها و انتشاراتی با موضوع نوروز در کشورهای منطقه بوده است.
مستندنگاری و احیای هنرهای سنتی در دستور کار
او هنرهای سنتی با پیشینه طولانی در تاریخ کشور را منعکسکننده فرهنگ سنتی، بینش و اعتقادات ایرانی ـ اسلامی ایران دانست و ادامه داد: متخصصان هنرهای سنتی در سال گذشته مطالعات مهمی در این زمینه انجام دادهاند که از جمله آنها شیوههای رنگرزی سنتی خامه قالی، واکاوی مفاهیم و رموز در نقوش و کتیبهها و مطالعات فنشناسی قلمزنی اصیل در شیراز است.
وی افزود: این کار نقش مهمی در توسعه بومگردی ایفا میکنند که تا کنون تعدادی از کارگاههای سنتی احیا و به بهره برداری رسیدند که میتوان به کارت بافی ابریشم کشی و چادر شب بافی سنتی اشاره کرد.
او همچنین از آفرینش صدها اثر درجه یک و هویتی توسط هنرمندان سنتی در حوزههای سفالگری، قلم زنی، معرق و عرضه نمایشگاهی و فروشگاهی آنها را با کیفیت خوب خبر داد و گفت: در این ارتباط با تشکیل کارگروه اقتصاد هنرهای سنتی، مطالعه و بررسی ساز و کارهای ترویج کارآفرینی، توسعه و بهبود کسب و کارهای کوچک نیز در این زمینه آغاز شده است.
از موزه سبز تا جهانی شدن میراث طبیعی کشور
او همچنین به همکاریهای صورت گرفته و ثبت جنگلهای هیرکانی و کویر لوت توسط معاونت میراث فرهنگی در فهرست میراث جهانی اشاره کرد و گفت: زمینه تعریف و تبیین طرحهای پژوهشی برای گردشگری پایدار در چنین محوطههایی توسط متخصصان حوزه گردشگری و میراث طبیعی در سال پژوهشی گذشته فراهم شد.
او تاکید کرد: مذاکرات صورت گرفته متخصصان بنا و بافتهای تاریخی ـ فرهنگی با معاونت متناظر در وزارتخانه منجر به پیشنهاد طرحهای پژوهشی با اولویت معاونت میراث فرهنگی شد که طرح تهیه دستورالعمل تعیین حریم بناهای تاریخی از آن جمله است.
وی شناخت مناظر فرهنگی و تجارب ساکنین پهنه ایران که از مصادیق آن الگوهای منظری کشاورزی است را دارای اهمیت زیادی در توسعه پایدار و حفظ منابع زیستی کشور دانست و از شناسایی و مستندنگاری هشت الگوی میراث کشاورزی خبر داد که شدند که مقدمات همکاری با موسسه جیاس برای ثبت آنها در فهرست میراث جهانی نیز فراهم شده است.
وی افزود: در سالهای گذشته شاهد حوادث طبیعی و انسانساخت در ایران و جهان بودیم که ضرورت هر چه بیشتر مدیریت مواجهه با حوادث تهدید کننده بناهای تاریخی در کشور را نشان میدهد.
سرپرست پژوهشی پژوهشگاه میراث فرهنگی، حفاظت و نگهداری از مجموعههای موزهای و مواد آرشیوی که بخش میراث فرهنگی کشور را به خود اختصاص داده را نیازمند راهبردها و خط مشیهای لازم بر اساس مطالعات علمی و با رویکرد حفاظت پیشگیرانه دانست و ادامه داد: در این ارتباط اجرای طرح موزه سبز برای ارزیابی شرایط محیط نگهداری از آثار در دستور کار پژوهشگاه قرار گرفته است که به بررسی متغیرهای مختلف همچون دما و رطوبت، آلایندهها، نور و آفات در موزهها میپردازد.
او اظهار کرد: با توجه به تنوع و پراکندگی موزهها و بر اساس شرایط اقلیمی حاکم بر کشور تعدادی از موزهها برای این مطالعات در استانهای مختلف مورد هدف قرار گرفتند و تاکنون انجام آزمایشات سنجش و پایش در ۹ موزه در شهر تهران و هفت موزه در پنج شهرستان دیگر صورت گرفته است.
اجرایی کردن طرح پژوهشی روی آثار محوطههای تاریخی
هادیان یکی از چالشهای حفاظت و مرمت را آثار مجسمههای حجیم شهری و روباز مانند مجسمه «نادر» بیان کرد و گفت: در دو سال گذشته در قالب طرح پژوهشی با همکاری متخصصان مختلف در دانشگاهها، اداره کل استان خراسان رضوی و اداره کل موزهها در وزارتخانه میراث فرهنگی، مطالعات لازم انجام و وارد فاز سوم آن که اجرای اقدامات حفاظت و مرمتی است، شدیم.
وی اضافه کرد: طرح ارزیابی مواد و روشهای مختلف در کاهش اثرات منفی گلسنگها روی سنگهای تختجمشید در راستای یافتن راه حل کنترل و مدیریت رشد این عوامل بیولوژیک روی آثار تعریف و به اجرا درآمدهاند. در سال جاری با اعزام کارشناسان مرمت آثار به خارج از کشور برای رفع کمبودهای دانش فنی و تخصصی مرمت چرم کمک به تقویت بنیه کارگاههای مرمت این آثار در پژوهشگاه و پاسخ به نیازهای مرمتی کشور و حتی کشورهای منطقه کرده است.
انتشاراتی که پژوهشگاه میراث از خود به جا گذاشت
او با بیان این که راهاندازی تعدادی آزمایشگاه برای تجهیز و بهبود امکانات سخت افزاری و فناورانه در پژوهشگاه، از دیگر فعالیتهای انجام شده در طول یک سال گذشته بوده است، افزود: کلیه فعالیتهای آزمایشگاهی و کارگاهی انجام شده در سال گذشته پژوهشی منجر به صعود ۱۱ پلهای پژوهشگاه در میان شبکه آزمایشگاههای فناوری راهبردی شد، همچنین نتیجهی اجرای طرحهای پژوهشی در این سال تبدیل به ۲۶۳ مقاله و ۷۵ عنوان کتاب در حوزههای تخصصی مختلف پژوهشگاه شد. از سوی دیگر چاپ انتشار ۱۸ جلد مجله و همچنین انتشار نخستین مجله انگلیسی زبان پژوهشگاه با عنوانIRAN HERITAGE در بخش پژوهشی در دستور کار قرار گرفتند.
وی برگزاری ۶ عنوان کرسی ترویجی در راستای معرفی دستاوردهای پژوهشی پژوهشگران در یک سال گذشته را نیز جزو اولویتهای اجرا شده در پژوهشگاه میراث فرهنگی دانست و افزود: این کار میتواند زمینهساز برگزاری کرسیهای نظریه پردازی در پژوهشگاه شود.
او خانه تاریخی «سرهنگ ایرج» به عنوان نخستین مرکز نوآوری در حوزه میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری را میزبان استارتآپها و شرکتهای دانش بنیانی دانست که تلاش میکنند با ایدهپردازی لازم نتایج پژوهشی پژوهشگاه را به شکل کاربردی در جامعه در آورده و باعث کارآفرینی و رونق کسب و کار در کشور شوند که هشت رویداد استارت آپی با محوریت گردشگری- ایده گرد در سال گذشته برگزار شدند.
اجرای طرح مشترک پژوهشی با بنیاد پژوهشی آلمان
هادیان همچنین از راهاندازی اولین سامانه هوشمند نمایشگاههای مجازی با همکاری با یک شرکت خصوصی خبر داد و افزود: علاوه بر تلاش برای چاپ و انتشار نخستین خبرنامههای تخصصی فناورانه در زمینه موزهها و کاربرد فناوریهای نوین در حوزه میراث فرهنگی و گردشگری؛ در بخش ارتباطات و همکاریهای بینالمللی از طریق انعقاد قرارداد و به اجرا درآوردن طرحهای پژوهشی با سایر کشورها، به حضور فعالتر و پر رنگتر ایران در مجامع جهانی و انتقال تجارب و دانش روز به کشور میتوان کمک کرد.
او از جمله این همکاریها را طرح مشترک با بنیاد پژوهشی آلمان (DFG) دانست که در برنامهای با عنوان «ارتفاعات ایران: انعطاف و پیوستگی در جوامع پیشامدرن»، مطالعات پژوهشی در حوزه باستانشناسی انجام میدهد و افزود: مقدمات این همکاریها در سایر حوزهها مانند مردمشناسی، گردشگری، زبان شناسی، و حفاظت و مرمت آثار و بناهای تاریخی نیز در دستور کار نشست تخصصی در بهمن ماه سال جاری با این بنیاد قرار گرفته است، که ۵۹ قرار دادها توسط پژوهشگاه و دیگر دستگاهها در خارج از این مرکز پژوهشی امضا و در دستور کار هستند، مانند از جمله این قراردادها خدمات مشاوره به مراکزی همچون بانک تجارت، شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران و دانشکده هنر.
سرپرست پژوهشی پژوهشگاه میراث فرهنگی با بیان اینکه در یک سال گذشته ارزیابی، برنامهریزی و نظارت از طریق برگزاری جلسات متعدد و تهیه شیوه نامه ها و گزارشگیری منظم، تسریع و بهبود کیفیت فرایندها و عملکردهای پژوهشی در دستور کار قرار گرفته، اضافه کرد: با برگزاری ۲۱ جلسه شورای تخصصی از بین ۱۶۳ طرح موظفی پیشنهادی تعداد ۱۰۹ طرح برای اجرا به تصویب رسیده است. همچنین با استفاده از راهبردهای لازم مانند حمایت از رسالههای دکتری و بهرهگیری از نخبگانِ وظیفه تلاش شده تا به اجرای اولویت و نیازهای پژوهشی و پوشش کمبود نیروی انسانی متخصص در حوزههای مختلف کمک شود.
هادیان از جمله طرحهای نخبگان وظیفه که به پایان رسیدهاند را طرحهای مرتبط با زمین لرزه، ملاتهای مرمتی مورد نیاز در محوطه پاسارگاد و نقش آهن در ساخت تسلیحات نظامی در گذشته دانست و ادامه داد: کتابخانه و مرکز اسناد پژوهشگاه از مراکز منحصربفرد به لحاظ موضوع و تنوع اسناد در حوزه میراث فرهنگی است که تلاش شده تا اطلاعات و منابع علمی از طریق پرتال تخصصی آن در اختیار محققین و پژوهشگران قرار گیرد، در این زمینه تعداد ۳۷۵۰ مقاله فارسی و انگلیسی در این پرتال در طول سال گذشته بارگذاری شده است. علاوه بر این ورود اطلاعات ۱۱۱۳ عنوان کتاب در این سامانه از دیگر فعالیتهای انجام شده در این سال بوده است.
به گفتهی وی پشتیبانی و غنی سازی منابع علمی موجود در پایگاهها و ادارت کل استانها با ارسال سه هزار و ۱۷۲ منبع به ۲۲ مرکز، از دیگر فعالیتهای حائز اهمیت در این سال محسوب میشوند.
از تهیه کداخلاق در پژوهشگاه میراث تا کمیته اخلاق
او از تشکیل کارگروه «پژوهشگران اخلاق حرفهای» در پژوهشگاه میراث فرهنگی به عنوان یکی از موضوعات ضروری و بنیادین در هر مرکز پژوهشی خبر داد و گفت: به منظور نهادینه کردن این موضوع و حفظ حقوق معنوی همکاران در پژوهشگاه، با تشکیل کار گروه پژوهشگران اخلاق حرفهای و برگزاری جلسات منظم برای تدوین کد اخلاق در میراث فرهنگی و گردشگری تلاش شد.
هادیان ادامه داد: همچنین با برگزاری جلسات متعدد در زمینه حقوق مالکیت فکری، در بخش حقوقی پژوهشگاه، تلاش میشود تا برای ایجاد دبیرخانه کمیته اخلاق (طبق مصوبه مجلس شورای اسلامی و وزارت علوم و تحقیقات و فناوری) تسریع شود.
منیژه هادیان – سرپرست پژوهشی پژوهشگاه میراث فرهنگی
