برچسب: گردشگري

براساس اسناد مکتوب، روستای میامی حداقل از دوره تیموریان رونق داشته که در وقف‌نامه گوهرشاد در سال ۸۲۹ هجری قمری و در کتیبه مدرسه نواب به تاریخ ۱۰۹۰ قمری به آن اشاره شده است. علاوه بر آن در یکی از سنگ قبرهای گورستان قدیمی روستای میامی نام «خواجه نعیم‌الدین بن خواجه نظام الدین احمد میمدی» متوفی به تاریخ ۹۲۳ قمری نیز نوشته شده است.

در سال ۱۳۲۸ قمری طی وقف‌نامه‌ای، بانوی نیکوکار بنام عزت ملک ملقب به «اشرق السلطنه» فرزند عمادالدوله ولد امام قلی میرزا، تمام رودخانه و کل مزرعه میامی در پایین مشهد را که از یک سو به کوه، از طرفی به مزرعه نظریه و از طرف دیگر به اراضی مزروعی ختم می‌شد، وقف بقعه متبرکه امامزاده یحیی بن زید(ع) کرد.

محمدرضا فعال، مدیر اجرایی آستان مقدس امامزاده یحیی بن زید(ع) در گفت‌وگو با ایسنا در خصوص بقعه تاریخی امامزاده یحیی اظهار کرد: آستان مقدس امامزاده سالانه پذیرای پنج میلیون زائر ایرانی و خارجی است.

وی با اشاره به اینکه روستای میامی علاوه بر زیارتی بودن زمینه گردشگری نیز دارد، ابراز کرد: سالانه مشهد پذیرای ۲۵ تا ۳۰ میلیون زائر و گردشگر است، لذا در صورت فراهم شدن زیرساخت‌های گردشگری و با تبلیغات گسترده در هتل‌ها، فرودگاه، راه‌آهن و پایانه مسافربری می‌توان گردشگران زیادی را به این روستای قدیمی جذب کرد.

فعال افزود: میامی قدمتی ۶۱۰ ساله دارد که با ایجاد زیر ساخت‌های مناسب از جمله بازسازی خانه‌های قدیمی روستا می‌توان زمینه بوم‌گردی آن را فراهم کرده و علاوه بر پذیرا بودن پنج میلیون زائر شاهد جذب همین تعداد گردشگر در این منطقه باشیم.

مدیر اجرایی آستان مقدس امامزاده یحیی بن زید(ع) گفت: در روستا چندین بازارچه وجود دارد که یک بازارچه آن در اطراف امامزاده است، لذا با ورود اداره‌کل میراث فرهنگی بازار خوبی برای صنایع‌دستی سراسر خراسان در این منطقه به وجود خواهد آمد.

وی تصریح کرد: در حال حاضر زمین‌های اطراف امامزاده به مساحت ۷ هزار هکتار از موقوفات عزت خانم است که در این موقوفات نیز می‌توان  با ایجاد امکانات، برای حضور گردشگران زمینه‌ای فراهم کرد.

فعال اضافه کرد: علاوه بر زمینه گردشگری با توجه به نیروی انسانی روستا، سرمایه‌گذاران می‌توانند در این منطقه با ایجاد کارگاه‌های تولیدی علاوه بر ایجاد اشتغال نیز به رونق این منطقه در زمینه تولید بیفزایند.

مدیر اجرایی آستان مقدس امامزاده یحیی بن زید(ع) ادامه داد: در حال حاضر مهم‌ترین زیرساخت جذب گردشگر یعنی جاده این مسیر که مسافتی ۵۵ کیلومتری را شامل می‌شود بسیار خطر آفرین بوده و باید جاده دوبانده ایجاد شود.

فعال دفن پسماند، فاضلاب و معضلات چرم شهر را از دیگر موانع برای جذب گردشگران بیشتر به این منطقه برشمرد و گفت: با وجود اینکه ردیف بودجه از سوی استانداری برای ساخت جاده تعریف شده اما همچنان این پروژه بر زمین مانده است.

انتهای پیام

صادق کاظمیان در گفت‌وگو با ایسنا ضمن انتقاد از مشخص نبودن وضعیت سفر در نوروز ۱۴۰۰، اظهار کرد: متأسفانه به علت نبود برنامه‌ریزی دقیق تا آخرین روزهای اسفند ماه و ابهام در برنامه سفرها، عملا سفر به معنای استفاده از تأسیسات گردشگری دارای مجوز از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی مانند اقامت‌گاه‌های بوم‌گردی، هتل‌ها و دفاتر خدمات مسافرتی عدد بسیار پایینی بود؛ بنابراین آمارها نشان دهنده این بود که استقبال از تأسیسات گردشگری در سال ۱۴۰۰ وضعیت خوبی نداشته است.

وی افزود: برآورد ما این است که میزان استقبال از اقامت‌گاه‌های بوم‌گردی استان، نزدیک به ۱۰ درصد بوده است. همچنین معتقدم دلیل این میزان کم استقبال از اقامت‌گاه‌های بوم‌گردی، ابهام در برنامه‌ریزی‌های ستاد ملی مبارزه با کرونا برای موضوع سفر بوده است.

دبیر جامعه حرفه‌ای اقامتگاه‌های بوم‌گردی ایران ادامه داد: با این‌حال باید توجه داشت که حتی با این میزان اشغال اقامت‌گاه‌های بوم‌گردی، باز هم متأسفانه پس از شیوع گسترده ویروس کرونا در کشور و اعلام رسمی خیز چهارم بیماری، صنعت گردشگری مورد هجوم قرار گرفته است .

کاظمیان با بیان این‌که قرار بود در ایام نوروز مسافران فقط از تأسیسات رسمی گردشگری استفاده کنند، خاطرنشان کرد: این‌که یک خانواده با خودرو شخصی خود به شهر و روستای دیگری سفر کند و در آن شهر یا روستا، در مراکز غیر مجاز اقامت داشته باشد، غذا بخورد و تفریح کند، اگر ذیل مجموعه تأسیسات گردشگری نباشد نه تنها هیچ تأثیر مثبتی بر صنعت گردشگری ندارد بلکه می‌تواند زیان‌بار هم باشد.

درصد اشغال بالای خانه‌های اجاره‌ای در ایام نوروز

وی گفت: آمارهای موجود از سطح نشان‌دهنده این است که در بسیاری از استان‌ها، اقامت‌گاه‌های بوم‌گردی ضریب اشغال بسیار پایینی داشته‌ و عملا نیمه تعطیل بوده‌اند، در حالی‌که خانه‌های اجاره‌ای درصد اشغال بسیار بالاتری داشتند.

دبیر جامعه حرفه‌ای اقامتگاه‌های بوم‌گردی ایران اضافه کرد: با این توضیحات، صرفا همین که مردم سفر بروند را نمی‌توان به‌ عنوان  صنعت گردشگری درنظر گرفت و درواقع زمانی می‌توانیم بگوییم صنعت گردشگری رونق پیدا کرده است که سفرها در ذیل مجموعه تأسیسات گردشگری دارای مجوز انجام شود.

کاظمیان با اشاره به وضعیت نابسامان صنعت گردشگری کشور، تصریح کرد: درچنین شرایطی نه تنها مراکز اقامتی منفعتی از محل سفرهای نوروزی امسال نبرده‌اند، بلکه درحال حاضر انگشت اتهام به سمت صنعت گردشگری گرفته شده است. درحالیکه در بازدیدهای بسیاری که قبل و بعد از نوروز توسط اداره‌کل میراث فرهنگی استان خراسان و تشکل جامعه حرفه‌ای اقامت‌گاه‌های بوم‌گردی استان انجام شد، میزان رعایت پروتکل‌های بهداشتی در اقامت‌گاه‌های بوم‌گردی سراسر استان در سطح قابل قبولی بود و هیچ گزارشی از مسافران و حتی وزارت بهداشت مبنی بر عدم رعایت پروتکل‌های بهداشتی دریافت نکرده‌ایم.

وی ادامه داد: افزایش آمار مبتلایان به کرونا  نشان‌دهنده این امر است که افراد پیش از تعطیلات مبتلا به بیماری بوده‌اند که عوامل مختلفی از جمله، صف مرغ، ازدحام در ناوگان حمل ونقل عمومی، مترو، ادارات و بانک‌ها در پایان سال و نیز خریدهای نوروزی همه می‌تواند در شیوع تصاعدی کرونا موثر بوده باشد.

دبیر جامعه حرفه‌ای اقامتگاه‌های بوم‌گردی ایران با گلایه از سخنان معاون وزیر بهداشت، گفت: ستاد ملی مبارزه با کرونا باید درنظر داشته باشد که صنعت گردشگری در تمام کشورهای درگیر با بیماری کرونا مورد حمایت دولت واقع شده است، اما متاسفانه در ایران یکی از معاونان وزارت بهداشت از عبارت «صنعت گردشگری دندان روی جگر بگذارد» استفاده کرده است.

تعطیلی مکرر، امکان بازپرداخت تسهیلات را به اقامت‌گاه‌های بوم‌گردی نمی‌دهد

کاظمیان با اشاره به همکاری سازنده تأسیسات گردشگری با ستاد ملی مبارزه با کرونا، بیان کرد: در سراسر دنیا اگر مجموعه گردشگری با متولیان بهداشت آن کشور همکاری می‌کند، از آن طرف هم حمایت‌های جدی از آن‌ها صورت می‌گیرد. اما در ایران دو بسته حمایتی برای اقامت‌گاه‌های بوم‌گردی درنظر گرفته شد که در مرحله اول درصد افرادی که توانستند از این تسهیلات استفاده کنند عددی نزدیک به صفر بوده است.

وی اضافه کرد: همچنین در مرحله دوم هم مجموعه‌های کمی موفق به دریافت این حمایت‌ها شدند؛ چرا که تسهیلات، با دوره تنفس کوتاه و بهره نسبتا بالایی ارائه می‌شود و اقامت‌گاه‌هایی که اکثر روزهای سال تعطیل بوده‌اند، امکان بازپرداخت این تسهیلات را ندارند.

فعالیت‌ اقامت‌گاه‌های بوم‌گردی با رعایت حداکثری پروتکل‌ها ادامه دارد

دبیر جامعه حرفه‌ای اقامتگاه‌های بوم‌گردی ایران خاطرنشان کرد: در ادامه نیز قرار بود وام‌های دریافتی اقامت‌گاه‌ها امهال شود، اما آمار تحقق این موضوع هم در اقامت‌گاه‌های استان خراسان رضوی بسیار ناچیز بوده است و علی رغم پیگیری استانداری و اداره‌کل، متاسفانه بانک‌ها همکاری لازم را نداشتند. همچنین قرار بر این بود که هزینه آب، برق و گاز از مجموعه تأسیسات گردشگری دریافت نشود اما متأسفانه این اتفاق هم رخ نداده است.کاظمیان ابراز کرد: با وجود این‌که اقامت‌گاه‌های بوم‌گردی اکثرا در فضای باز هستند و معمولا محیط‌های آرام و خلوت دارند و غالبا توسط خانواده مدیر مجموعه اداره می‌شوند، کاملا از مهمان‌ها دلسوزانه پذیرایی می‌کنند تا محیط امنی برای سفرهای خانوادگی برای گردشگران ایجاد شود.

وی در مورد فعالیت اقامت‌گاه‌های بوم‌گردی در وضعیت قرمز شیوع کرونا، اظهار کرد: با قرارگرفتن تأسیسات گردشگری در گروه ۱ مشاغل ، فعالیت اقامت‌گاه‌های بوم‌گردی با رعایت حداکثری پروتکل‌های بهداشتی ادامه خواهد داشت.

انتهای پیام

ندا رضوی‌زاده در گفت‌وگو با ایسنا درخصوص مفهوم سوغات اظهار کرد: سوغات پیش‌تر به کالایی اطلاق می‌شد که به عنوان هدیه و رهاورد سفر برای بستگان و دوستان و آشنایان خریداری می‌شده است؛ اما امروز منظور از سوغات در متون پژوهشی کالایی است که گردشگر چه برای خودش و همراهانش، چه به عنوان هدیه، از مقصد خرید می‌کند. بدین معنا هر کالایی که گردشگر بتواند بخرد و با خود به مبدا ببرد سوغات تلقی می‌شود.

وی ادامه داد: گردشگران و زائران در هر مقصد سفر با انگیزه‌های مختلفی به خرید می‌روند؛ بعضی افراد به عنوان یادگار سفر (یا تبرک در مقاصد مقدس) برای خود یا دیگران خرید می‌کنند، بعضی از آن‌ها اساسا از تجربه خرید، پرسه‌زنی در بازار، تماشای کالاها و مردم و مصرف فضاها لذت حسی می‌برند، بعضی دیگر نیز در سفر فرصت می‌یابند که خریدهای کاربردی و مورد نیازشان را انجام دهند، بعضی دیگر نیز کالاهایی را در سفر می‌خرند که فکر می‌کنند در آن مقصد خاص می‌توانند نوع اصیل و باکیفیت آن کالا را پیدا کنند (مانند زعفران و خشکبار در مشهد).

عضو هیات علمی گروه جامعه‌شناسی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی خراسان رضوی افزود: در پژوهشی که ما در فروردین سال ۹۷ و در پژوهش دیگری که در سال‌های ۸۹ و ۹۰ انجام داده‌ایم، متوجه شدیم که زائران در مشهد بیشتر پوشاک، زیورآلات (نقره و گوهرسنگ ها)، مواد خوراکی (خشکبار، زعفران و ادویه، نقل و نبات)، اقلام متبرک (مهر، تسبیح، جانماز) و اسباب بازی خریداری می‌کنند.

رضوی‌زاده بیان کرد: حدود ۶۰ درصد پاسخگویان در سال ۹۷ اظهار کردند که سعی می‌کنند در هزینه‌های دیگر (خوراک و اقامت) صرفه‌جویی کرده تا بتوانند بیشتر خرید کنند. علاوه بر این، اکثر زائران رضایت بالا یا نسبی از خریدشان را اعلام کردند که این نکته مطلوبیت خرید برای زائران در مشهد را نشان می‌دهد.

وی خاطرنشان کرد: نکته قابل توجهی که در این خصوص وجود دارد این است که بخش قابل توجهی از زائرانی که به مشهد می‌آیند، درآمد بالایی ندارند. در پیمایش فروردین سال ۹۷ حدود ۴۰ درصد زائران درآمدی برابر یا کمتر از حداقل حقوق مصوب وزارت کار داشتند و باقی زائران هم درآمد خیلی بالاتری نداشتند. این موضوع ضرورت توجه به «بخش‌بندی بازار» سوغات مشهد را نشان می‌دهد. به این معنا که مشتری کم درآمد طبیعتا قدرت خرید محدودی دارد. داده‌های فوق در شرایطی به دست آمد که هنوز تورم کمرشکن سال‌های ۹۷-۹۹ حادث نشده بود. بدیهی است که قدرت خرید زائران در رونق بازار سوغات و جهت‌گیری بازار نقش کلیدی دارد.

جهش ارزی می‌تواند فرصتی برای بازار کالاهای ایرانی باشد

عضو هیات علمی گروه جامعه‌شناسی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی خراسان رضوی تصریح کرد: تا پیش از جهش ارزی سال ۹۷، بسیاری از کالاهای موجود در بازار از مبداء چین وارد می‌شد و در رقابت با کالای ایرانی از لحاظ قیمت و تنوع معمولا موفق‌تر بود. جهش ارزی از این بابت که قیمت کالای ایرانی را نسبت به کالای چینی در مرتبه پایین‌تری قرار می‌دهد، می‌تواند فرصتی برای بازار کالاهای ایرانی باشد، اما از سوی دیگر متأسفانه تورم قدرت خرید شهروندان ایرانی را به شدت کاهش داده است. تحریم‌ها و  ناکارآمدی‌ها موجب رشد اقتصادی منفی، تورم شدید و نرخ بالای بیکاری شده، شیوع کرونا در یک سال اخیر و پیامدهای اقتصادی آن نیز این مشکلات را تشدید کرده است.

رضوی‌زاده عنوان کرد: این شرایط علاوه بر این که به طور کلی بر تعداد زائر/گردشگران ورودی مشهد تاثیر می‌گذارد، قدرت خرید آن‌ها را نیز به شدت تحت تاثیر قرار می‌دهد؛ از این رو در حال حاضر، منطقی به نظر می‌رسد که گشایش در بازار سوغات وابستگی تام به گشایش اقتصادی در سطح کلان کشور دارد.

وی ادامه داد: تولید سوغات متنوع و باکیفیت مستلزم سطحی از اطمینان نسبت به حضور مشتری (گردشگر) در بازار است. اما چنین اطمینانی با وضع اقتصادی موجود به چشم نمی خورد.

عضو هیات علمی گروه جامعه‌شناسی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی خراسان رضوی تشریح کرد: طبیعی است که سرمایه‌گذاران، انگیزه و رغبتی به تولید سوغاتِ باکیفیت و نوآورانه نداشته باشند. در صورتی که سیاست‌های کلان کشور به بهبود اوضاع اقتصادی، بهبود وضع اشتغال، درآمد و قدرت خرید مردم منجر شود، بازار واکنش نشان می‌دهد و سرمایه‌گذاری برای تولید محصولات سوغات سودآور می‌شود و صنایع مرتبط توسعه می‌یابد.

رضوی‌زاده افزود: در شرایطی که بخشی از جمعیت با بیکاری یا ناامنی شغلی جدی مواجه و بخش مزدبگیر هم در مقابل تورم زانو زده و در صف مرغ، روغن و شکر ایستاده است، سخن گفتن از رونق بازار سوغات واقعبینانه نیست؛ زیرا در چنین شرایطی برای بخش بزرگی از جمعیت، سفر و سوغات محصولات لوکسی تلقی می‌شوند.

وی عنوان کرد: همچنین متاسفانه گردشگری ایران به شدت درونگرا است و باوجود مزیت‌های فراوان آن تقریبا بیرون از بازار بزرگ گردشگری بین‌المللی قرار گرفته و سهم ناچیزی از این بازار دارد. حتی ما از گردشگری مذهبی و زیارت بین‌المللی نیز سهم قابل توجهی نداریم، در حالی که این گونه سفر در جهان در دو دهه اخیر در حال رشد چشمگیر و سریعی بوده است. توسعه گردشگری بین‌المللی و حضور زائران و گردشگران خارجی می‌تواند بازار سوغات را توسعه دهد و به تبع آن اشتغال و ارزآوری از مسیر تولید محصولات سوغات رشد یابد و به این ترتیب رشد اقتصادی به همراه داشته باشد. اما توسعه گردشگری بین‌المللی نیز مستلزم اتخاذ سیاست‌های کلان مناسب در سطح ملی است.

انتهای پیام

سعید خدیوی با حضور در تحریریه ایسنا و در گفت‌وگو با خبرنگار این خبرگزاری با بیان این مطلب اظهار کرد: اول باید این نکته را روشن کرد که در خصوص مسئله فساد اقتصادی و عدم رعایت اخلاق در کسب و کار با دو بعد روبه‌رو هستیم که یکی از دو بعد این است که از فساد و یا عدم رفتارهای درست اقتصادی صحبت می‌کنیم و منظورمان در حقیقت مقدار کم فروشی، گران‌فروشی، دزدی و تبانی بوده که رخ داده است.

وی افزود: بحث دیگر اما تصور افراد از فساد موجود است، در واقع افراد گران‌فروشی را تصور می‌کنند که اصلا اتفاق نیفتاده باشد، اما بر خلاف تصور آنچه که اهمیت شاخص‌های فساد بر روی آن تمرکز دارند، ادراک فساد در فضای کسب و کار و ایجاد اعتماد و سرمایه اجتماعی اهمیت بیشتری از خود واقعیت فساد دارد و به مراتب تاثیرگذارتر است .

عضو هیات علمی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی ادامه داد: با توجه به نکته‌های گفته شده اگر بخواهیم در خصوص مشهد صحبت کنیم، باید بگوییم که متاسفانه مشهد از گذشته با ایماج‌های منفی روبه‌رو بوده که بخشی از آن‌ها ناشی از ساختار شکل گیری شهر مشهد بوده است، که جمعیت این شهر از یک طرف از  مهاجران بوده و از طرف دیگر عمده مشتریان این شهر نیز در طول تاریخ فصلی و مقطعی بوده‌اند؛ این موارد گفته شده هم در انجام فساد و هم در ادراک فساد افراد در شهر مشهد تاثیرگذار بوده است.

خدیوی تشریح کرد: در سال ۹۴ تحقیقاتی در خصوص سه گروه تاکسی‌رانان، هتل‌داران و فروشندگان که زنجیره خدمات گردشگری در اطراف حرم را تحت‌تاثیر قرار می‌دهند، انجام شد و در مورد کم‌فروشی، تبانی، غش در معامله، گران‌فروشی و رشوه سوالاتی مطرح شده بود و مردم در پاسخ «حمل‌ونقل» را در بدترین وضعیت تصویر کرده بودند.

وی عنوان کرد: در آن سال رانندگان تاکسی‌ها بین سه گروه گفته شده بدترین تصویر را از خود برجای گذاشته بودند و گفته شده بود که رانندگان تاکسی بیشترین اجحاف را در حق مسافران داشته‌اند، البته اگر امروز دوباره این پژوهش انجام شود، تاثیر تاکسی‌ها حتما کم‌تر شده که این امر به واسطه رونق پیدا کردن تاکسی‌های اینترنتی در کشور است.

عضو هیات علمی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی گفت: در سال‌های گذشته به این دلیل که ساختار اقتصادی، شفاف نبود و در این صنف هرکس قیمت‌گذاری خود را داشته، تصور افراد از فساد در تاکسی‌رانی بیشتر بوده است. اما در حال حاضر ساختار و تکنولوژی به سمتی رفته است که شفافیت به وجود آمده، افراد می‌توانند خود دست به انتخاب بزنند و به همین واسطه تصورشان از فساد کمتر شده است.

فناوری باعث شده است که ادراک فساد در حوزه حمل‌ونقل کاهش پیدا کند

خدیوی اضافه کرد: به بیان دقیق‌تر فناوری از دو جنبه باعث خواهد شد که ادراک فساد کاهش پیدا کند، جنبه اول این است که امکان گران‌فروشی یا کم‌فروشی با حضور تاکسی‌های اینترنتی کاهش پیدا کرده است و تاکسی‌رانان مجبور به تغییر رفتار خود شده‌اند، از طرف دیگر با شفاف شدن قیمت‌ها و مسیرها در تاکسی‌های اینترنتی تصور و ادراک مردم نیز از فساد و بد اخلاقی در این حوزه کاهش پیدا کرده است.

وی ادامه داد: در پنج سال گذشته همانطور که گفته شد بیشترین نارضایتی مردم از میزبانی در حوزه حمل‌ونقل بوده است و در حال حاضر با حضور برخی از تاکسی‌های اینترنتی که قیمت‌هایشان به صورت شفاف اعلام می‎شود نارضایتی زائران و ادراک فساد نیز در این حوزه کاهش پیدا کرده است؛ چراکه ممکن است در اصل گران‌فروشی و فسادی وجود نداشته و تنها به علت ادراک فساد مردم باشد.

عضو هیات علمی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی خاطرنشان کرد: در این بخش اما رفتار اصولی تاکسی‌رانان نیز اهمیت دارد، شاید برخی بگویند که ما درست و اصولی رفتار می‌کنیم، اما مهم این است که تمام افراد حاضر اصول را رعایت کنند، برای مثال ممکن است ۸۰ درصد درست رفتار کنند و تنها ۲۰ درصد خلاف کنند و اصول‌ها را زیر پا گذارند، اما متاسفانه همیشه این ۲۰ درصد بیشتر به چشم می‌آیند. همیشه خاطرات از فساد، بد اخلاقی و نارضایتی بیشتر نقل می‌شود؛ همین مهم اهمیت خودکنترلی و خود انتقادی درون تمامی اصناف از دستفروشان تا پزشکان را بیش از پیش نمایان می‌کند.

دغدغه بین‌المللی در حوزه گردشگری مذهبی بیشتر بر روی تقاضاکنندگان است

خدیوی ابراز کرد: برگردیم به موضوع زیارت، یکی از بحث‌هایی که در ادبیات داخلی و خارجی حول گردشگری مذهبی مطرح می‌شود، مدیریت و کنترل رفتارهای اقتصادی است؛ در ادبیات بین‌المللی نیز بیشتر رفتار مسافران و زائران مانند عدم رعایت اخلاقیات، گردشگری ناپایدار، تخریب محیط‌ زیست و میراث فرهنگی دغدغه است، پس می‌توان گفت دغدغه بین‌المللی در حوزه گردشگری مذهبی بیشتر بر روی تقاضاکنندگان است تا عرضه کنندگان؛ چراکه به نظر می‌رسد در سطح بین‌المللی در رفتارهای عرضه کنندگان خدمات گردشگری مشکلات زیادی نباید وجود داشته باشد.

وی عنوان کرد: حال سوال اینجاست که چرا در ایران دغدغه اصلی ما امروز بیشتر از جانب رفتارهای اقتصادی و اخلاقی عرضه کنندگان است؟ به بیان دقیق‌تر چرا در ایران برخلاف کشورهای پیشرفته حوزه گردشگری مذهبی بیشتر نگرانی از جانب رفتارهای غیر اصولی و غیر اخلاقی عرضه کنندگان خدمات گردشگری است؟

عضو هیات علمی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی افزود: نکته‌ای که باید به آن اشاره کرد این است که رفتارهای ما در دو بخش با محدودیت روبه‌رو می‌شوند، که یکی از آن‌ها منابع محدود و دیگری عقلانیت است؛ به این معنی که ما طبق یک دوراندیشی رفتارهایی را از خود نشان می‌دهیم که این رفتارها می‌تواند شامل رفتارهای اقتصادی، اجتماعی و دیگر رفتارها شود، این دوراندیشی که از آن صحبت به میان آمد باعث می‌شود افراد بتوانند رفتارهایشان را کنترل کنند.

خدیوی بیان کرد: در علم اقتصاد با مفهوم «عقلانیت ابزاری» روبه‌رو هستیم، در غرب این عقلانیت ابزاری جایگاه بسیار قوی دارد و به این معنی است که دوراندیشی آن‌ها بیشتر است و افق نگاه بلندتری دارند. اخلاق نیز از همین دوراندیشی‌ها به وجود آمده و در همین مسیر رشد کرده است، به این معنی که افراد به این جمع‌بندی رسیده‌اند که دروغ نگویند؛ چراکه این کار باعث می‌شود در بلندمدت همه ضرر کنند.

وی ادامه داد: اینکه امروز می‌بینیم کشورهای غربی رفتارهایشان اخلاقی‌تر است و با فساد و دزدی کمتری روبه‌رو هستند، به این دلیل نیست که فرهنگ متفاوتی دارند؛ نکته اینجاست ساکنین کشورهای پیشرفته‌تر و با ثبات‌تر، دوراندیشی بیشتری دارند و بیشتر تامل می‌کنند.

ترس عقلانیت ابزاری را زیر سوال برده و باعث تصمیم‌های بی‌درنگ می‌شود

عضو هیات علمی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی خاطرنشان کرد: امروزه در اقتصاد رفتاری همچنین مفهومی وجود دارد به نام تفکر کُند و تفکر تُند یا تفکر بی درنگ و تفکر با درنگ، برای مثال در رانندگی از تفکر سریع و در یک محاسبه ریاضی از تفکر کُند استفاده می‌کنیم، اما یکی مهمترین مواردی که باعث شده تفکر افراد تُند باشد و بی درنگ تصمیم‌گیری کنند، ترس است؛ ترس تقریبا عقلانیت ابزاری که در اقتصاد به آن اعتقاد داریم زیر سوال برده و زمانی که افراد می‌ترسند عقلانیت خود را کنار می‌گذارند.

خدیوی اضافه کرد: ترس در گذشته به ‌نحو مطلوب پاسخگو بوده است، نیاکان ما به دلیل احتیاط و ترس زنده مانده‌اند، اما در زندگی مدرن دیگر این مورد جوابگو نیست؛ حال چه می‌شود که ما در جامعه تا این حد غیراخلاقی رفتار می‌کنیم؟ ترس و نگرانی در جامعه ما بسیار زیاد شده که یک بخش آن مربوط به شرایط تورمی و نگرانی از آینده است، این فضای اقتصاد تورمی باعث می‌شود ما عقلانیت ابزاری یا همان تفکر کُند را در بیشتر مواقع از دست بدهیم.

وی گفت: افراد به دلیل همین ترس‌ها اکثر اوقات سعی می‌کنند بیشترین سود را در لحظه حال برای خود در نظر گیرند، در این شرایط ما نمی‌توانیم مانند ساکنان غرب امیدوار باشیم به اینکه افراد با یک دوراندیشی عقلایی رفتار کنند؛ چراکه همیشه ترس از آینده با مردم همراه خواهد بود و دوراندیشی را از آن‌ها دور کرده و این فرایند ترس است که رفتارهای عقلایی و اقتصادی در جامعه ما را دچار خدشه می‌کند.

ساختار اقتصادی حال حاضر کشور اجازه دوراندیشی به افراد را نمی‌دهد

عضو هیات علمی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی با بیان این مطلب که کسب و کارها در گذشته با سنت و دستوراتی همراه بوده‌اند و از همین جنبه کارکرد داشته‌اند، اظهار کرد: امروزه می‌بینیم در دوران مدرن نیز در غرب گویا به همان دستورات عمل می‌شود، در حقیقت مشاهده می‌کنیم که یک غربی مادی‌گرا از یک ایرانی معنوی‌گرا توصیه‌های سنتی و اخلاقی اسلام را بیشتر رعایت می‌کند که به نظر می‌رسد عامل اصلی در همان تفکر کُند و دور اندیشانه است؛ چراکه آن غربی با یک دوراندیشی به همه چیز نگاه می‌کند و این دوراندیشی باعث می‌شود که حداقل در یک سطح بتواند نتایج را دقیق‌تر تجزیه و تحلیل کند، اما ساختار اقتصادی حال حاضر کشور ما اجازه نمی‌دهد که دوراندیشی وجود داشته باشد.

خدیوی افزود: به بیان دقیق‌تر نظام اخلاقی مبتنی بر رویکرد نتیجه ‌گرایانه و لذت‌جویانه مستلزم توجه به آینده و در نظر گرفتن هزینه و فایده رفتارها بوده و از این جهت نیازمند الگوی عقلانیت ابزاری و تفکر با درنگ است، اگر این شرایط فراهم نشود قطعا نتیجه مناسبی به دست نخواهد آمد؛ از این رو  اوضاع و ساختار اقتصادی ما چون نامتعادل است و ترس از آینده و نااطمینانی همواره وجود دارد، لذا بهترین توصیه‌ای که می‌توان کرد این است که حداقل در حوزه کسب و کار به الگوی وظیفه‌گرایانه و سنت‌های اخلاقی و دینی که نوعی حکمت و دوراندیشی در آن مستتر است، پایبند باشیم.

وی ادامه داد: این یعنی اینکه در کسب و کار توکل کرده و به حق خود قانع باشیم، این قطعا همان رفتار عقلانی است که اگر ترس نمی‌داشتم، انجام می‌دادم و این مهمترین نکته است که تفاوت رفتارهای اقتصادی را در ایران و بقیه کشورها توجیه می‌کند.

عضو هیات علمی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی مدعی شد: زیارت یکی از کسب و کارهایی است که پتانسیل عدم دوراندیشی در آن بسیار زیاد است؛ چراکه مشتری ما دائمی و محلی نیست، بلکه یک مشتری گذری است و این فضا ظرفیت سوء‌استفاده و عدم دوراندیشی را فراهم می‌کند.

خدیوی خاطرنشان کرد: متاسفانه به همین دلیل است که در حال حاضر بیش از ۴۰ درصد مجتمع‌های تجاری اطراف حرم خالی است؛ چراکه زائران به تجربه دریافته‌اند و این قصه به کرات تعریف شده که از دور و اطراف حرم خرید نکنید، اجناس بی کیفیت است و با قیمت بالا؛ اگرچه ممکن است ۹۰ درصد فروشندگان درستکار باشند، اما همانگونه که گفتم آن ۱۰ درصد بازار را خراب خواهند کرد.

وی با بیان اینکه اطراف حرم که در ۵۰ سال گذشته میزبان مجتمع‌های تجاری تراکم بالایی است و یکی از دلایل سفر بسیاری از افراد به مشهد علاوه بر زیارت خرید مایحتاج و کالا بوده است، گفت: امروزه با رکود اقتصادی عجیبی مواجه هستیم و بر اساس آمار دقیق بیش از ۴۰ درصد مغازه‌های مجتمع‌های تجاری اطراف حرم خالی و بلااستفاده است.

عضو هیات علمی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی ابراز کرد: از این رو توصیه‌ای که از ادیان به ما رسیده می‌تواند به معیشت اقتصادی مردم کمک کند. عقلانیت اقتصادی هزینه فایده یک رفتار را برای ما تحلیل می‌کند و پس از آن ما درست تصمیم می‌گیریم، وقتی ترس غالب شود، دیگر نمی‌توانیم با درنگ و درست تصمیم بگیریم و این تصمیم‌گیری عمدتا در بلند مدت به ضرر ماست. از این رو تفکر دینی مجموعه‌ای از حکمت‌ها بوده که در گذشته جمع شده است، این حکمت‌ها به عنوان مثال می‌گوید گران نفروشید یا کم‎فروشی نکنید، توجه به آن‌ها باعث می‌شود که ما درست‌تر و اقتصادی‌تر تصمیم بگیریم.

خدیوی اضافه کرد: برای مثال، امروزه در بازار ما با دو گروه فروشنده مواجه هستیم، فروشندگانی که البته خیلی تعدادشان کم است اما جنس خریده شده را با یک درصد مشخص افزایش بر روی قیمت خرید فارغ از اوضاع تورمی می‌فروشند و در مقابل فروشندگانی که هر روز اجناسشان را همراه با تورم و حتی بدون منطق افزایش می‌دهند که عمدتا به دلیل ترس از عدم امکان جایگزینی کالا است، به نظر شما فروشنده موفق در این شرایط رکود تورمی کدام یکی است؟

وی عنوان کرد: در ادبیات مالی و حسابداری یک مفهوم ساده وجود دارد با عنوان «هزینه انبار داری» که یکی از مهمترین اجزاء هزینه است، یعنی تولید کنندگان و فروشندگان بیشترین سودشان از سرعت پر و خالی شدن انبارهایشان و بیشترین هزینه شان در پر شدن انبارهایشان است؛ تحفیف‌های عجیب برندهای معروف عموماً به همین دلیل است، حال فروشنده‌ای که هر روز به قیمت بالاتر و به هزینه از دست دادن مشتریانش اجناسش را قیمت‌گذاری می‌کند قطعا در بلند مدت ضرر خواهد کرد، چون در حقیقت به یک انباردار بزرگ و بدون درآمد تبدیل شده است؛ اما فروشنده زیرک که بر اساس توصیه‌های اخلاقی جنس را با سود معقول می فروشد، بر فرض اگر فردا قیمت جنس دو برابر هم شد تعداد کمتری از آن کالا را خواهد آورد، اما ثمره آن رونق کسب و کار و کسب درآمد است.

عضو هیات علمی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی ادامه داد: لذا به این دستورالعمل‌ها باید توجه کرد؛ چراکه حداقل در کوتاه مدت نمی‌توان امیدوار بود در شرایط اقتصادی ایران بر مبنای اخلاق نتیجه‌گرایانه که مبتنی بر «عقلانیت اقتصادی» است، نتایج مثبتی از فعالیت‌های اقتصادی را ببینیم؛ لذا آن نظام اخلاقی که در اینجا کاربرد دارد «وظیفه گرایانه» باشد.

باید در جامعه امروزی ایران به اخلاق وظیفه‌گرایانه توجه کرد

خدیوی اظهار کرد: در کشور ما به دلیل عدم ثبات اقتصادی و ترس ناشی از آن نمی‌توانیم رفتاری داشته باشیم که زندگی مادی‌مان به درستی پیش رود، لذا زندگی ما دچار چالش می‌شود؛ پس بهتر است برای ما که در این شرایط زندگی می‌کنیم به جای توجه به اخلاق نتیجه‌گرایانه به اخلاق وظیفه گرایانه و توصیه‌های سنت روی آوریم.

وی بیان کرد: اخلاق دینی یکی از انواع اخلاق وظیفه‌گرایانه است، در یک نگاه حداقلی اگر در کشورهای پیشرفته می‌گویند اخلاق رعایت می‌شود در حقیقت همان تفکر با درنگ است که استفاده می‌شود، اما در ایران که این امر رعایت نمی‌شود در واقع مردم مقصر نیستند، بلکه این ساختار اقتصادی است که این عامل را به وجود آورده. از طرفی دین و مذهب هم کم‌رنگ شده و به جای وظیفه‌گرایی به سمت نتیجه‌گرایی لذت‌گرایانه حرکت شده است، اما چون ساختار اقتصادی باعث شده است که ترس از آینده بر همه شئون زندگی ما حاکم شود به نظر می‌رسد رفتارها خیلی غیراخلاقی و غیرعقلانی است.

عضو هیات علمی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی ادامه داد: در حالی که در گذشته نهاد مذهب به کنترل رفتار آدم‌ها کمک می‌کرده، از همین رو حوزه‌ علمیه بیشتر در کنار بازارها بوده و بسیاری از بازاریان درس مکاسب نیز می خواندند، ارتباط این دو نهاد باهم و نظام ارزشی شکل گرفته ناشی از این رفتار باعث می‌شد رفتارها به سمتی حرکت کند که اصولا پایدارتر باشد.

خدیوی خاطرنشان کرد: در نهایت برای رفع همه این معضل‌ها می‌توان این‌گونه ادعا کرد که بهترین کار این است که به انسان دیگری در هر مقام و موقعیت به چشم هدف نگاه شود، این مهم هم امروزه در مکاتب مادی‌گرایانه مورد توجه است هم ادیان به آن اشاره کرده‌اند، لذا اگر فروشنده‌ها به مشتری به چشم هدف نگاه کنند و دیدشان به افراد نگاه خدمت‌رسانی باشد، رفتارها تغییر خواهد یافت.

وی افزود: ما باید به این نتیحه برسیم که انسان‌ها وسیله نیستند که ما را به یک نقطه برسانند، مشتری وسیله پر کردن جیب من نیست، بلکه آنان هدف هستند من فروشنده و ارائه دهنده خدمات اینجا هستم و به این دنیا آمده‌ام که به این آدمی که امروز برای نیازش به من رجوع کرده است، خدمت کنم. اگر این نگاه جایگزین شود این امر به زندگی افراد معنا خواهد داد و علاوه بر این فشارهایی که در زندگی وجود دارد تحملش آسان‌تر و در نهایت باعث رونق کسب و کار آن فرد نیز خواهد شد.

انتهای پیام

ابوالفضل مکرمی‌فر در نشست خبری هفته جهانی گردشگری که در محل هتل آرمان مشهد برگزار شد، پیرامون اثرات و زیان‌های وارده شیوع ویروس کرونا بر اقتصاد گردشگری و اقدامات میراث فرهنگی در این زمینه اظهار کرد: حدود هفت ماه است که عمده صنایع، مشاغل و حرفه‌ها در کشور و جهان با شیوع ویروس کرونا مواجه شده‌اند؛ به طوری که رکود و خساراتی به این صنایع در کشور و دنیا وارد شده‌ است. از جمله این صنایع می‌توان صنعت گردشگری را نام برد که بیشترین آسیب را در شرایط شیوع ویروس کرونا متحمل شده‌ است.

وی ادامه داد: وضعیت اقامتی ما در اسفند ماه سال گذشته به صفر رسید و کلیه پروازهای خارجی تعطیل شد. در حال حاضر نیز تنها ۱۹ پرواز خارجی در هفته گذشته داشته‌ایم که این پروازها مربوط به کشورهای قطر، عراق، افغانستان و تاجیکستان است؛ پروازهای داخلی ما نیز ۴۳ پرواز ورودی و ۴۶ پرواز خروجی بوده ‌است؛ به طوری که بر اساس آمار، علی‌رغم رعایت همه پروتکل‌های بهداشتی، پروازهای ما حدود ۶۰ درصد نسبت به سال گذشته کاهش یافته است.

اختصاص ۲۹۸ میلیارد تومانی تسهیلات به گردشگری خراسان رضوی

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع خراسان رضوی بیان کرد: برای حفظ مشاغل، با توجه به شرایطی که شیوع ویروس کرونا به وجود آورده ‌است، ۲۹۸ میلیارد تومان تسهیلات یارانه‌ای به اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اختصاص یافته ‌است. از این تسهیلات مبلغ ۹۸ میلیارد تومان پرونده در بانک‌های عامل از سوی میراث فرهنگی و در سامانه کارا تشکیل شده‌ که از این میزان تا امروز مبلغ ۵۱ میلیارد تومان از سوی بانک‌ها پرداخت شده و مابقی نیز در حال پرداخت شدن است. این تسهیلات به ۱۱۰۳ نفر پرداخت شده‌ که منجر به حفظ ۳۰۰۰ شغل شده‌ است.

مکرمی‌فر خاطرنشان کرد: علاوه بر این از ابتدای سال ۹۸ مبلغ ۳۲ میلیارد تومان تسهیلات روستایی و عشایری با بهره چهار درصد به ۴۴۲ متقاضی بخش گردشگری و صنایع دستی پرداخت شد که منجر به ایجاد شغل برای ۸۶۰ نفر شده ‌است. در حال حاضر ۲۴۳ پروژه در حوزه تاسیسات گردشگری وجود دارد که ۶۹ درصد آن‌ مربوط به مشهد بوده و بقیه پروژه‌ها در ارتباط با شهرستان‌های استان است. این پروژه‌ها ۷۴ درصد پیشرفت فیزیکی داشته و سرمایه‌ای حدود ۳۱ هزار میلیارد تومان از بخش خصوصی به آن اختصاص یافته‌ است که این مبلغ با احتساب هزینه زمین حدود ۶۰ هزار میلیارد تومان خواهد شد.

وی افزود: همچنین ما در خلال سال ۹۸، ۱۹ طرح ویژه گردشگری را به بانک‌های عامل و صندوق توسعه ملی جهت تسهیلات معرفی کرده‌ایم که مبلغ ۳۰۹ میلیارد تومان به این پروژه‌ها پرداخت شده ‌است. از ابتدای سال ۹۸ برای ۷۶ طرح در حوزه زیرساخت‌های مربوط به توسعه گردشگری مبلغ ۷ میلیارد و ۸۰۰ میلیون تومان پرداخت شده ‌است. همچنین از ابتدای سال ۹۸ تاکنون، ۴ مورد موافقت اصولی راه‌اندازی تاسیسات گردشگری داشته‌ایم که تعداد ۱۰ موافقت اصولی از آن‌ صادر شده‌ و فعالیت خود را آغاز کرده‌اند. همچنین ۴۶ پروژه طی سال ۹۸ به بهره‌برداری رسیده که ارزش آن‌ها ۴۷۸ میلیار تومان است و ۶۵۰ ظرفیت اشتغال در این حوزه ایجاد شده ‌است.

۱۰۳ بوم‌گردی در خراسان رضوی فعال است

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع خراسان رضوی در مورد اقدامات صورت گرفته در حوزه بوم‌گردی بیان کرد: ما تا ابتدای سال ۹۷، ۲۶ بوم‌گردی داشته‌ایم که در حال حاضر این تعداد به ۱۰۳ بوم‌گردی فعال افزایش پیدا کرده‌ و ۴۹ بوم‌گردی دیگر نیز تا پایان سال به بهره‌برداری خواهد رسید. به‌علاوه ۱۰۰ موافقت اصولی جهت راه‌اندازی بوم‌گردی صادر شده و ان‌شاءالله در سال‌های ۱۴۰۰ یا ۱۴۰۱ به بهره‌برداری خواهند رسید. همچنین در ابتدای سال ۹۸ جهت ارتقای بخش تخصصی تاسیسات گردشگری، دوره‌های آموزشی برگزار کردیم که در این دوره‌ها ۲۱۴ هزار ساعت آموزش انجام گرفته و با استقبال بسیاری خوبی مواجه شد. این دوره‌ها به کیفیت و کمیت خدمت به مسافران، گردشگران خارجی و داخلی و زائران استان در تأسیسات گردشگری کمک می‌کند.

شناسایی ۱۳۰ فرصت سرمایه‌گذاری گردشگری در خراسان رضوی

مکرمی‌فر تصریح کرد: در آذر ماه سال گذشته، با حضور ۶ استان‌دار، وزیر و بخش خصوصی همایشی برگزار شد که در این همایش، فرصت‌های سرمایه‌گذاری موجود در استان را مورد مطالعه قرار دادیم که این اقدام با ایجاد بستر برای سرمایه‌گذاران در راستای توزیع سفر در سطح استان صورت گرفته ‌است. تمام جاذبه‌های فرهنگی، تاریخی و طبیعی که در سطح استان وجود دارد، بخش خصوصی می‌تواند در آن سرمایه‌گذاری کند. در حال حاضر ۱۳۰ فرصت با سرمایه‌گذاری ۱۶۰۰ میلیارد تومان و اشتغال ۱۹ هزار و ۷۰۰ نفر شناسایی شده ‌است.

وی اضافه کرد: این مطالعات انجام‌شده بدون ریسک است؛ به این معنی که سود سرمایه‌گذاری را تضمین می‌کند. از طرفی اهمیت این مطالعات بیشتر به این دلیل است که تمام‌ پروژه‌هایی که مورد بررسی قرار گرفته، از زیرساخت‌های کاملی اعم از جاده، آب، برق و گاز برخوردار است. سه شهر استان زیرساخت‌های لازم را ندارد و در آن‌ها مبلغی که باید سرمایه‌گذار با کمک دولت پرداخت کند، ۳.۵ میلیارد تومان است و این اقدام باعث توزیع سفر در سطح استان می‌شود.

پنج تشکل گردشگری دیگر در خراسان رضوی راه‌اندازی می‌شود

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع خراسان رضوی عنوان کرد: یکی دیگر از اقدامات مهم صورت گرفته‌، ایجاد تشکل‌های حرفه‌ای در سطح استان است که از ۱۰ تشکل، تعداد پنج تشکل به صورت رسمی شکل گرفته ‌است. براساس برنامه پنج ساله ششم و براساس دستورالعمل و بخشنامه‌هایی که برای اداره کل تکلیف شده‌ است، این تشکل‌ها به عنوان بازوان قوی در کنار میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی تلاش می‌کنند تا اهداف توسعه گردشگری محقق شوند. عمده فرایند پنج تشکل دیگر نیز انجام شده‌ و امیدواریم آن‌ها نیز به زودی محقق شوند.

تنها ۴۳۵ واحد از تاسیسات گردشگری کل استان بازگشایی شده‌ است

مکرمی‌فر ادامه داد: استان خراسان رضوی یکی از معدود استان‌هایی است که کانون‌ هماهنگی تشکل‌های گردشگری در آن شکل گرفته‌ است. به طوری که انتخابات آن انجام شده و فرایندهای بعدی آن در حال انجام است. کل تاسیسات گردشگری که در حال حاضر در استان موجود است، ۲۲۷۹ واحد است که به دلیل شیوع ویروس کرونا هم‌اکنون تنها ۴۳۵ واحد بازگشایی شده‌اند. درصد اشغال اتاق‌های واحدهای بازگشایی‌شده ۱۹ درصد و این درصد به تناسب کل واحدها، ۴ درصد است.

وی خاطرنشان کرد: نظارت‌هایی نیز از سوی اداره کل و با همکاری تشکل‌های حرفه‌ای تاسیسات گردشگری در حال انجام است و از ابتدای سال تاکنون تعداد ۲۲۶۴ تذکر، ۵۷۴ اخطار و ۳۱۴۶ نامه جهت جلوگیری از فعالیت‌هایی که تخلف داشته‌اند، ارسال شده ‌است. همچنین ۳۱۹ مورد رسیدگی به شکایات، ۵۵۰ تمدید پروانه بهره‌برداری و ۱۰۴ صدور پروانه بهره‌برداری صورت گرفته و ۶۱۰ مورد پلمپ و تعلیق تاسیسات گردشگری که تخلفاتی خارج از قانون مرتکب شده‌اند، از سوی سازمان انجام شده ‌است.

بی‌کاری بیش از ۱۷ هزار نفر ناشی از کرونا در حوزه تاسیسات گردشگری 

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع خراسان رضوی گفت: درباره آمار بی‌کاری ناشی از تعطیلی به دلیل شیوع ویروس کرونا، مجموعا ۱۷ هزار و ۹۶۶ نفر در حوزه تاسیسات گردشگری بی‌کار شده‌اند. یکی دیگر از اقداماتی که آغاز شده‌، تجهیزات سرویس‌های بهداشتی و هم‌چنین نمازخانه‌های میان‌راهی بوده ‌است که با اعتبار ۱۵۰ میلیون تومان در حوزه سرویس‌های بهداشتی و ۶۹ میلیون تومان جهت تجهیز نمازخانه‌ها میان‌راهی در محورهایی که زائران به مشهد مشرف می‌شوند، انجام گرفته ‌است.

۱۳ موزه جدید در خراسان رضوی افتتاح خواهد شد

مکرمی‌فر درمورد موزه‌های استان اظهار کرد: ددر حال حاضر ساخت ۱۳ موزه در استان آغاز شده که از این تعداد سه موزه تمام شده و آماده افتتاح است و تنها به دلیل شیوع ویروس کرونا هنوز افتتاح نشده‌ است. سه موزه دیگر نیز ۹۰ درصد پیشرفت فیزیکی داشته و تمام کارهای آن انجام شده‌ که ان‌شاءالله دهه فجر افتتاح خواهد شد. پنج موزه هم پیشرفت فیزیکی ۶۵ درصدی داشته و در صورت تخصیص اعتبار در روز جهانی موزه(۲۸ اردیبهشت‌ماه) به بهره‌برداری خواهد رسید.

وی در خصوص صنایع دستی استان تصریح کرد: دو روستا و یک شهر در حوزه صنایع دستی ملی شده‌اند. روستا «بسک» در زمینه ابریشم، شهر «بایک» و شهر «فیروزه» نیز در حوزه صنایع دستی سنگ‌های قیمتی ملی شده‌اند. همچنین ۹۳۵۰ هنرمند از ما پروانه تولید اخذ کردند و در رشته‌های مختلف صنایع دستی فعالیت دارند.

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع خراسان رضوی افزود: سال گذشته و قبل از شیوع کرونا، گردشگری سلامت استان در وضعیت عالی قرار داشت زیرا ۱۱ بیمارستان واجد شرایط گردشگری سلامت موجود است و پزشکان ماهری در استان حضور دارند. به این ترتیب تمام زمینه‌های درمان افراد خارجی در مشهد وجود دارد و دفاتر خدمات مسافرتی ما نیز در این خصوص اهتمام می‌ورزند. سال گذشته ۲۰ هزار عمل جراحی و ۱۰۰ هزار عمل سرپایی برای خارجی‌ها در مشهد انجام شده‌ است اما به دلیل لغو پروازها در پی شیوع ویروس کرونا متأسفانه این آمار به صفر رسیده ‌است.

مکرمی‌فر درخصوص حفاظت و جلوگیری از تخریب آثار تاریخی و فرهنگی استان تشریح کرد: از زمان حضور در اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، تلاش کرده‌ایم وضعیت موجود تثبیت و به تخلفات رسیدگی شود. به طوری که ساخت‌وسازها در چهارچوب قوانین جاری بافت‌های تاریخی و ابلاغ‌های صورت گرفته، انجام شود. جلسات در خصوص بافت، حدود ۲۵ ماه و تقریبا  ۴۰ جلسه در تهران و استان به صورت تخصصی برگزار شده و در این مورد تصمیم‌گیری شده ‌است. تمام این تلاش‌ها منجر به انعقاد تفاهم‌نامه‌ای میان استاندار و وزیر مسکن و شهرسازی شده ‌است. وزیر مسکن در این تفاهم‌نامه آورده ‌که باید شیوه‌نامه‌ای تهیه شود که از پس از تدوین و تصویب آن، اقدامات براساس این شیوه‌نامه در خصوص بافت انجام گیرد. در همین راستا شیوه‌نامه‌ مزبور تهیه و مصوب شد.

انتهای پیام

در شهرستان کاشمر نیز ۱۲ نقطه عشایری داریم که شامل ۵۰۰ خانوار با جمعیتی بالغ‌ بر یک هزار نفر هستند. تعدادی از این عشایر هم در روستاها مستقر هستند که به نام سامانه عرفی(محله عشایری) نام‌گذاری شده‌اند گروهی هم اقدام به کوچ می‌کنند و در شهرستان‌های کوهسرخ، تربت‌حیدریه و نیشابور مستقر می‌شوند.

رفتار و منش عشایر باید گردشگر پذیر شود

در همین خصوص مدیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌ دستی شهرستان کاشمر در گفت‌وگو با ایسنا، بیان کرد: یکی از روستاهای عشایری که در ۲۵ کیلومتری شهر کاشمر واقع شده و پیش‌تر عشایر نشین بوده ولی در سال‌های اخیر افرادی در این روستا اسکان یافته‌اند اما همچنان بر سنت‌ها پایبندند، مردم روستای گندم‌بر هستند.

رضا یوسفی ادامه داد: این روستا با ۸۵ خانوار در دل کویر جنوب شهر کاشمر واقع شده و وجود بیش از یک هزار شتر بر زیبایی‌های بسیار آن افزوده است.

وی اظهار کرد: هر چند وقتی اسم گردشگری عشایر می‌آید به یاد زندگی در چادرها، کوچ‌ها و استقرار در دامنه طبیعت همراه با دامداری و آن‌گونه زندگی می‌افتیم، اما مانند گذشته کمتر شاهد این سبک زندگی هستیم با این وجود باز هم محله‌ها و روستاهایی هستند که به عنوان عشایر نشین ثبت شده‌اند.

یوسفی افزود: اگر چه کاشمر جزء شهرهایی است که طوایف و اقوام عشایر را داشته و در گذر زمان در همین منطقه ساکن شدند ولی همچنان سبک زندگی، روحیه و زندگی خود را به عنوان یک عنصر جذاب در حوزه گردشگری عشایری می‌توانند نشان دهند.

وی با بیان اینکه در کاشمر روستای گندم‌بر، قلعه بالا و برخی روستاهای دیگر جزء طوایف عشایری هستند، عنوان کرد: مردم عشایری روستای گندم‌بر ضمن بر تن کردن لباس عشایر و پرورش شتر و دام و همچنین با برپا کردن سیاه‌چادر اصالت خود را حفظ کرده‌اند.

مدیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌ دستی شهرستان کاشمر، مطرح کرد: علاوه بر نوع زندگی و لباس‌هایی که عشایر گندم‌بر دارند در مسیر روستا نیز به جز آثار بسیار خوب تاریخی شاهد فسیل‌های چند هزار ساله، کوه‌های رنگارنگ، کویر و سد  بسیار زیبا و گله‌های بسیاری از شترها که در منطقه رها هستند و جزء بهترین آثار و جاذبه‌های دیدنی محسوب می‌شوند، هستیم.

یوسفی گفت: با توجه به اینکه گندم‌بر از ظرفیت بسیار بالایی در جذب گردشگران عشایری برخوردار است، باید در این خصوص حمایت‌های لازم صورت گیرد.

وی تصریح می‌کند: با توجه به تعداد شتر بسیار زیادی که در روستا وجود دارد، می‌شود هنر نمدمالی را به‌ عنوان یکی از هنرهای دستی منطقه معرفی نمود.

مدیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان کاشمر با اشاره به اینکه می‌شود با برگزاری چند رویداد در گندم‌بر نسبت به توانمند شدن جوامع محلی اقدام کرد، اظهار کرد: عشایر گندم‌بر محصولات محلی بسیار خوبی دارند که با برگزاری رویدادهای مختلف و برای توانمند کردن آنان می‌شود آن‌ها را به فروش رسانند.

وی بیان کرد: شهرستان کاشمر به دلیل فضای زیارتی و سیاحتی که دارد و همچنین داشتن جمعیت ۱۰۰ هزار نفری در خود شهر و حدود ۳ میلیون مسافر در سال می‌تواند در گردشگری عشایر بسیار موفق باشد.

یوسفی گردشگری عشایر را دریچه‌ای نو به گردشگری منطقه دانست و افزود: در کنار گردشگری طبیعت، زیارت، روستاگردی می‌توان فضای حضور و زندگی در کنار عشایر را برای گردشگران مهیا نمود.

وی اظهار کرد: پیمایش در کویر با شتر یکی از لذت‌هایی است که گردشگران می‌توانند با حضور در کنار عشایر روستای گندم‌بر از آن بهره ببرند، همچنین گردشگران می‌توانند از انتهای روستای گندم‌بر از کویر نمک بردسکن نیز بهره ببرند.

مدیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌ دستی شهرستان کاشمر با بیان اینکه در فاصله ۲۰ کیلومتری جنوب کاشمر کویر بسیار زیبای روستای گندم‌بر و در فاصله ۲۰ کیلومتر شمال شهر کوهستان بسیار دیدنی وجود دارد، بیان کرد: در حال حاضر هیچ مشکلی برای برگزاری تورهای گردشگری عشایر در روستای گندم‎بر نداریم.

وی مطرح کرد: برای رونق منطقه در مرحله اول نمد را به عنوان صنایع‌ دستی گندم‌بر در کنار گردشگری عشایر احیا کرده‌ایم و در این خصوص هماهنگی‌های لازم با استاد این رشته صورت گرفته و امور عشایر شهرستان هم حاضر به پشتیبانی است.

یوسفی ادامه داد: در احداث واحد بوم گردی با نگاه عشایری و همچنین برای آموزش خود اهالی نیز توسط سازمان‌های مردم‌نهاد اقداماتی صورت گرفته و شاهد اتفاقات خوبی بوده‌ایم.

وی با تأکید بر اینکه برای رونق و جذب گردشگر در گندم‌بر ابتدا باید رفتار و منش اهالی گردشگر پذیر شود، عنوان کرد: با اقدامات در دست انجام نه‌ تنها غبار محرومیت از این روستا رفع می‌شود بلکه نشاط و شادابی به گندم‌بر خواهد رفت.

مدیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان کاشمر گفت: اگر چه سال‌هاست که تورهای گردشگری بسیاری از کاشمر به طبس می‌روند، اما در خود منطقه بهترین کویرها حتی زیباتر از آن‌ها را هم داریم که ناشناخته مانده‌اند.

وی بیان کرد: اگر چه همه شرایط برای رونق گردشگری عشایری در گندم‌بر فراهم شده و گردشگری عشایری می‌تواند محوری برای توسعه و پیشرفت منطقه باشد، اما تا کنون به این مقوله توجه نشده است.

وی همچنین به رسم سنتی شیردوشی به نام “میون” اشاره کرد و افزود: رسم عشایر روستای گندم‌بر این است که از ابتداء شروع فصل بهار هر هفته دام‌های اهالی روستا توسط یکی از اهالی روستا نگهداری می‌شود و بعد از چند هفته در آیینی به نام میون اقدام به شیردوشی می‌کنند و هر کس بخشی از کار را بر عهده دارد، پس از اتمام شیردوشی اقدام به تولید محصولات مختلف از جمله دوغ، کشک، ماست محلی و… می‌کنند.

جاده مهمترین زیرساختی که باید مورد توجه قرار گیرد

در ادامه عضو هیأت‌ مدیره جامعه راهنمایان ایران‌گردی و جهانگردی گفت: بر اساس بررسی‌های صورت گرفته در شهرستان کاشمر و کوهسرخ ۱۲ منطقه عشایری داریم که روستاهای اوندر و دهمیان در کوهسرخ و گندم‌بر در کاشمر از آن جمله هستند.

احمد خلیلی با بیان اینکه گندم‌بر یکی از بهترین و دیدنی‌ترین مناطق عشایری در منطقه کاشمر است، افزود: تلاش می‌شود ضمن رعایت پروتکل‌های بهداشتی طی روزهای آینده تور گردشگری در روستای گندم‌بر برگزار کنیم.

وی اظهار کرد: زندگی عشایر گندم‌بر در منطقه کویری یکی از نقاط قوت محسوب می‌شود و این نشان می‌دهد عشایر منحصر به یک منطقه خوش آب‌ و هوا مانند شیراز و یا دشت مغان در اردبیل نیستند.

این راهنمای بین‎المللی گردشگری مطرح کرد: تنها وسیله نقلیه اهالی روستای گندم‌بر شتر بوده و خود این می‌تواند یک جاذبه باشد، نه‌ تنها سوار شدن شتر یک جاذبه گردشگری محسوب می‌شود بلکه می‌توان از شیر آن برای فروش و پشم نیز برای صنایع‌ دستی استفاده کرد.

وی تصریح کرد: بکر بودن منطقه نشان می‌دهد که در مسیر رسوبات دریایی داریم و همچنین فسیل‌ها از نزدیک قابل مشاهده‌ هستند و این از ویژگی‌های منحصر به فرد گندم‌بر محسوب می‌شود.

عضو هیأت‌مدیره جامعه راهنمایان ایران‌گردی و جهانگردی گفت: در این منطقه می‌شود علاوه بر تورهای عشایری تورهای زمین‌شناسی و طبیعت‌گردی هم برگزار کرد.

وی بیان کرد: عشایر دیگر نقاط ایران با منطقه کاشمر تفاوت‌های خاصی دارند در شیراز و یا دشت مغان همه با هم کوچ می‌کنند ولی عشایر روستاهای دهمیان و اوندر در زمان کوچ فقط مردان می‌روند و این را در عشایر دیگر نداریم و منحصر به فرد هستند.

خلیلی اظهار کرد: در زمان کوچ مردان زنان وظیفه نگهداری از فرزندان و انجام کارهای خانه و گاه کشاورزی و صنایع‌ دستی را بر عهده دارند.

وی تصریح کرد: روستای عشایری گندم‌بر با توجه به پتانسیل‌هایش می‌تواند به عنوان یک مرکز گردشگری در استان خراسان رضوی مطرح شود.

وی با تأکید بر اینکه باید به عشایر این منطقه به عنوان میزبان رسم میهمان‌نوازی و جلب رضایت مشتری آموزش داده شود، عنوان کرد: باید آموزش‌های لازم به اهالی روستای گندم‌بر برای استقبال بهتر از گردشگران داده شود.

خلیلی با بیان اینکه مهمترین زیرساختی که ابتدا در روستای گندم‌بر باید مورد توجه قرار گیرد، جاده است، افزود: باید تابلوهای راهنمایی مورد نیاز در مسیر رسیدن به گندم‌بر نصب شود.

بی شک اگر ‌بخواهیم گردشگری عشایر در کاشمر رونق بگیرد باید به فرهنگ غنی عشایر توجه کنیم و گردشگری را از شکل تک‌ بعدی خارج کنیم و گردشگری عشایر را نیز مورد توجه قرار دهیم‌؛ تا به امروز عشایر درست به مردم معرفی نشده‌اند و خیلی‌ها شناخت مطلوبی از زندگی عشایر ندارند. با بسترسازی بجا می‌توان از این پتانسیل بزرگ استفاده مطلوب کرد.

انتهای پیام

مسعود اعلم ‌صمیمی در گفت‌وگو با ایسنا به مناسبت روز جهانی گردشگری که با عنوان «گردشگری و توسعه روستایی» نام‌گذاری شده است، در خصوص گردشگری روستایی و الزامات توسعه آن، اظهار کرد: گردشگری، نیازهای اولیه‌ای دارد که از آن‌ها به عنوان زیرساخت یاد می‌شود. این زیرساخت‌ها می‌توانند زیرساخت‌های گردشگری و یا زیرساخت‌های عمومی مورد نیاز در زمینه گردشگری باشند. از جمله این زیرساخت‌ها می‌توان به بالا بردن سطح بهداشت روستاها، بالا بردن سطح امنیت منطقه روستایی و وجود راه‌های ارتباطی مناسب را نام برد که در واقع خاصیت دوگانه داشته و برای افراد ساکن در روستاها و گردشگران مورد نیاز هستند.

وی ادامه داد: علاوه بر این‌ها ما زیرساخت‌هایی لازم داریم که مخصوص حوزه گردشگری است؛ به عنوان مثال واحدهای اقامتی که در فضاهای روستایی با عنوان واحدهای بوم‌گردی نامیده می‌شوند، فروشگاه‌های صنایع دستی، راهنمایان تورهای محلی و… مجموعه‌ها و کسب‌وکارهای اقتصادی که نیاز است برای گردشگران فراهم شوند و لذا برای آن که روستایی را به عنوان هدف گردشگری آماده کنیم، قاعدتاً قبل از هر چیزی باید این زیرساخت‌ها فراهم شود.

مدیر مرکز خدمات تخصصی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی خراسان رضوی افزود: وجود این زیرساخت‌ها، می‌تواند چرخه محرک و لوکوموتیو سایر صنایع باشد به طوری که با حرکت صنعت گردشگری و ایجاد این زیرساخت‌ها، دیگر بخش‌های اقتصادی نیز فعالیت خود را آغاز کنند. به عنوان مثال صحبت در خصوص بوم‌گردی‌ها نیاز به بازسازی فضاهای روستایی دارد و به این ترتیب باعث رونق کسب‌وکارهایی از جنس ساخت‌وساز خواهد شد. همچنین فعالیت فروشگاه‌های صنایع دستی منجر به رونق زنجیره تولیدات صنایع دستی که کاملاً بومی هستند نیز می‌شود، حتی خرید مایحتاج گردشگران پس از ورود به محیط نیز سبب حرکت صنایع غذایی می‌شود.

اعلم ‌صمیمی بیان کرد: با توجه به این که گردشگری روستایی به نوعی جزء گردشگری‌های جایگزین امروزی محسوب می‌شود، دو اصل ویژه توسعه پایدار، بهره‌مندی میزبان از منافع اقتصادی گردشگری و دیگری کاهش اثرات منفی در منطقه است. در واقع دنیا به سمتی پیش می‌رود که منافع جامعه محلی را با حضور گردشگران تأمین کند. مهمترین کاری که می‌توانیم انجام دهیم، درونی کردن مصارف است؛ به این معنی که کالاهایی در اختیار گردشگران قرار گیرد که تولید و توزیع آن‌ها به دست جامعه محلی انجام می‌شود. تولید و توزیع صنایع دستی و غذاهای محلی به این موضوع کمک می‌کند.

آموزش جامعه میزبان، اصلی مهم در توسعه گردشگری روستایی 

مدیر مرکز خدمات تخصصی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی خراسان رضوی تصریح کرد: به اعتقاد من، همان‌طور که از حوزه‌ها و بخش‌های مختلف صنعت گردشگری استفاده نکرده‌ایم، در حوزه گردشگری روستایی نیز به همان‌اندازه از ظرفیت‌ها استفاده نکرده‌ایم. یعنی همان‌قدر که در شهرهای خود توسعه گردشگری زیادی مشاهده نمی‌کنیم، فضای شهری ما برای پذیرایی گردشگران آماده نشده و حضور گردشگران را نمی‌بینیم، به همان ‌مقدار در روستاها نیز این اقدامات انجام نشده‌ است.

اعلم‌ صمیمی با بیان اینکه آموزش در فضاهای روستایی و آماده کردن فضای روستا برای پذیرایی از مهمان‌ها، مهمترین اتفاق برای توسعه پایدار گردشگری است، اضافه کرد: معتقدیم که ما ایرانی‌ها خیلی مهمان‌نواز هستیم و در مقایسه با سایر فرهنگ‌ها، فرهنگ مهمان‌نوازتری داریم، اما در عمل زمانی که وارد حوزه اجرایی می‌شویم، مشاهده می‌شود که تعارضاتی بین حضور گردشگر در محیط‌هایی مانند محیط‌های روستایی وجود دارد. بنابراین آموزش جامعه میزبان مهمترین اصل محسوب می‌شود که با رعایت آن می‌توانیم تصور کنیم که منافع مادی گردشگری روستایی هم نصیب جامعه محلی شود.

مدیر مرکز خدمات تخصصی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی خراسان رضوی، عنوان کرد: در غیر این ‌صورت عدم آموزش میزبان برای برخورد با مهمان و یا ارائه خدمات، قاعدتاً باعث می‌شود که افراد دیگری این فضا را پر کنند و طبیعتاً منافع آن را نیز دریافت خواهند کرد. در کنار همه این‌ها و در نگاه حاکمیتی، فراهم کردن شاخصه‌های کلان اقتصادی و سیاسی، فضای حضور گردشگران در کشور را فراهم کرده و گردشگری را رونق می‌بخشد که به تبع گردشگری روستایی نیز از آن بهره‌مند خواهد شد.

رویدادسازی، مکمل صنعت گردشگری و سبب رونق آن است

اعلم‌ صمیمی درخصوص رویدادسازی در زمینه گردشگری روستایی، اظهار کرد: در واقع رویدادها به عنوان جاذبه‌های مکمل به رونق گردشگری در هر فضایی کمک می‌کنند. ما امروزه بسیاری از شهرهای دنیا را صرفاً به دلیل برگزاری رویدادها می‌شناسیم. به عنوان مثال با نگاه به جشنواره کن، شهر کن در فرانسه را می‌شناسیم. همچنین ممکن است در فضاهایی که جاذبه گردشگری طبیعی و انسان‌ساز وجود ندارد، خلق جاذبه به گردشگری این مناطق کمک کند.

وی افزود: در کل مناطق روستایی، میزان و حد مشخصی از جاذبه وجود دارد که می‌تواند در زمان‌های مناسب گردشگران را به سمت خود جذب کند، اما در فضاهای روستایی، رویدادها زمانی مورد استفاده قرار می‌گیرند که مبتنی بر فرهنگ میزبان باشند؛ به طوری که در گذشته در این محیط چنین رویدادی اتفاق می‌افتاده،‌ اما در حال حاضر ظاهر مدیریتی و جاذبه‌ای به آن می‌دهند تا بتوانند از این طریق گردشگران را جذب کنند. به عنوان مثال به گردآوری زعفران در مناطق روستایی خراسان جنوبی که در حال انجام است، شکل و ظاهری فرهنگی و جاذبه‌ای می‌دهند تا به جذب گردشگر کمک کند.

مدیر مرکز خدمات تخصصی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی خراسان رضوی، اظهار کرد: این روش می‌تواند یکی از مهمترین جاذبه‌ها برای جذب گردشگر باشد، اما رویدادهای گردشگری در روستا می‌تواند تیغی دو لبه باشد؛ زیرا اگر ما به سراغ رویدادهایی که در گذشته انجام می‌شده‌ برویم و به آن‌ها شکل و روی گردشگری بدهیم، معمولاً تعارضاتی بین بخش‌های مختلف اقتصادی و حوزه گردشگری ایجاد می‌شود. به عنوان مثال در رویداد جمع‌آوری زعفران در روستاهای خراسان جنوبی، نیروی کار در این زمان به شدت مشغول و درگیر فرایند کار هستند و با اضافه شدن گردشگران به این موضوع، قطعاً این مناطق با کمبود نیروی کار مواجه می‌شوند.

اعلم‌ صمیمی بیان کرد: در واقع در چنین شرایطی، منابع در حال استفاده و فضاها تکمیل هستند و به این ترتیب گردشگری، بار اضافی بر دوش میزبان ایجاد می‌کند. بنابراین بهترین حالت این‌گونه است که ما برای زمان‌هایی که گردشگران به دلایل مختلف در این مناطق حضور پیدا نمی‌کنند، رویدادهای جدید تعریف کنیم و با این روش، توزیع عادلانه‌ای برای گردشگری و در طول زمان ایجاد کنیم. متأسفانه با توجه به این که ما به گردشگری روستایی نپرداخته‌ایم، تبعاً به تعریف رویدادها به این شکل نیز پرداخته ‌نشده‌ است و اگر اقدامی هم صورت گرفته‌ از جنس آن بخشی است که بار اضافی بر دوش میزبان ایجاد می‌کند.

وی ادامه داد: گردشگری روستایی و گردشگری کشاورزی از قدیمی‌ترین انواع گردشگری شناخته‌شده در دنیا است؛ قبل از انقلاب صنعتی که بورژواها صرفاً برای استفاده از آب‌های گرم معدنی به فضایی روستایی در اطراف شهرها سفر می‌کردند و تا به امروز که از این گردشگری به عنوان گردشگری جایگزین یاد می‌شود. این نوع گردشگری کسب درآمد بسیار خوبی برای جامعه میزبان یا جامعه محلی ایجاد و همچنین به پویایی اقتصاد محلی کمک می‌کند و به این ترتیب از مهاجرت روستائیان به شهرها می‌کاهد به شکلی که گاهی سبب مهاجرت معکوس هم می‌شود که این موضوعات در دنیا بسیار مورد توجه قرار می‌گیرند.

انتهای پیام

با توجه به تمایل ثبت مراسم‌های مذهبی و تعزیه‌ها توسط جهانگردان خارجی، پای ایران از زمان صفویان به سفرنامه‌های خارجیان باز شد، البته به تصویر کشیدن تعزیه‌ها و مراسم آیینی محرم تنها دلیل سفر سیاحان خارجی به ایران نبود؛ آن‌ها در سفر خود به ایران و اقامت چندماهه یا چندساله در کنار ثبت فعالیت‌های سیاسی، اقتصادی و نظامی به ثبت فرهنگ و انواع مراسم ایرانی که تعزیه و آیین‌های عزا در محرم یکی از آن‌هاست علاقه خاصی نشان می‌دادند.

سفرنامه‌ها از این جهت که تمام زوایا و مسائل یک فرهنگ را مورد توجه قرار می‌دهند و مطالب آن‌ها اختصاصی نویسنده آن و از نگاه او بوده است و در کتاب دیگری نمی‌توان آن مطالب را پیدا کرد بسیار مورد توجه قرار می‌گیرند. از آن‌جایی که تاریخ‌نگاران ایرانی بیشتر به شرح جنگ‌ها و فتوحات نظامی شاهان و سلاطین می‌پرداختند، مسائلی چون آداب و رسوم، اخلاقیات عامه مردم و مواردی از این دست مورد غفلت واقع می‌شد؛ این مساله اما در سفرنامه‌های سیاحان خارجی و گردشگران علاقه‌مند به ایران که بیشتر به شرح احوال مردم و خصوصیات زندگی عامه می‌پرداختند، کمی تا قسمتی جبران شد.

با این حال، نباید تنها آثار سفرنامه‌نویسان منبع اصلی برای ارجاع باشد؛ زیرا در نوشتارهای آن‌ها نیز به دلیل نداشتن اطلاعات کافی، اقامت کوتاه در کشور، آشنا نبودن با زبان فارسی و پیش‌داوری اشتباهات شایعی وجود دارد.

حال قصد داریم مراسم عزاداری عاشورا و تعزیه‌خوانی‌هایی که در دوره‌های گذشته ایران برگزار می‌شده و در چند مورد از سفرنامه‌های سیاحان خارجی به آن‌ها اشاره شده است، معرفی کنیم.

یکی از سفرنامه‌ها متعلق به «نوبویوشی فوروکاوا» است که همراه با یک هیات هفت نفره به دستور وزیر دارایی ژاپن برای گسترش روابط بازرگانی با کشورهای آسیایی به ایران سفر کرد. این سفرنامه حاصل گزارش‌هایی از سفر ۱۵۲ روزه این هیات از بوشهر به تهران در زمان قاجاریه است.

فوروکاوا در سفرنامه خود از ایجاد دسته‌های سینه‌زنی نوشته است: «اقامتم در مازندران اتفاقا مصادف با این ایام بود و دیدم که در مدت این ۱۰ روز مردم چنان که گویی از خود بی‌خود شده‌اند، هر چند ۱۰ نفر از بزرگسالان و بچه‌ها دسته‌ای به راه انداخته، چیزی را که مانند نیزه بود، بالا می‌برند که به آن علامت می‌گویند. این علامت را با چراغ و هر چیزی که نذر شده است، آراسته و آن را به همراه این آویزه‌ها برمی‌دارند و در کوچه‌ها و خیابان‌های شهر می‌برند و مردم که به همراه این علامت هستند با صدای بلند همسرایی می‌کنند».

وی هم‌چنین نوشته است: «می‌گویند که شبیه‌خوان‌ها اجرت نمی‌گیرند و مردم نیز لباس‌های فاخرشان را به ایشان امانت می‌دهند تا تعزیه را با شکوه و عظمت برگزار کنند. در محوطه باغ شاهی، عمارت بزرگی هست به شکل گرد که معمولا فقط تیرهای سقفش را از دور می‌بینیم. اما در ایام عزاداری عاشورا بر تیرهای سقف چادر سفید می‌کشند و داخل عمارت را با چند ده‌هزار چراغ روشن می‌کنند و در آن‌جا روضه‌خوان معتبری به منبر می‌رود …».

سفرنامه «ایران و ایرانیان» توسط ادوارد پولاک از ماجراهای ایران در زمان حضور امیرکبیر که پولاک را برای تدریس در دارالفنون دعوت کرده بود، گفته است. در سفرنامه پولاک اطلاعات خاص و منحصر به فردی درباره آداب و رسوم مردم قاجار ارائه شده که یکی از این آداب و رسوم برگزاری مراسم عزا و تعزیه‌خوانی است.

ادوارد پولاک اتریشی در مورد ایام محرم می‌نویسد:

«ایام عاشورا (ده روز اول ماه محرم) را می‌توان جزو روزهای رسمی به حساب آورد. در این روزها، مراسم تعزیه شبیه به یاد شهادت آل علی در کربلا برپا می‌شود. عزای عمومی و سراسری در مملکت است. همه لباس سیاه در بر می‌کنند، دسته‌ها در شهرها به راه می‌افتند و با آهنگ‌های غم‌انگیز که ترجیع آن «آی حسین، آی حسین» است بر رنج‌های این سلطان شهیدان اشک می‌ریزند».

«… وقتی ترجیع خوانده می‌شود، کودکان از جا می‌جهند و دو حلقه‌ چوبی را به صورت موزون بر یکدیگر می‌زنند. بزرگ‌ترها هم با آنکه سینه‌شان کبود شده، با کف دست بر سینه می‌کوبند به طوری که صدای آن تا فاصله‌ای دور به گوش می‌رسد. بعضی‌ها که از کابل و کشمیر به تهران آمده‌اند، حتی زنجیر به سینه می‌زنند. یکنواختی آهنگ، صدای گنگ ضربات کف دست به سینه و برخورد حلقه‌های چوبی و جرنگ جرنگ زنجیرها تا مدت‌ها پس از نیمه‌شب در خیابان‌ها به نحوی غم‌انگیز طنین‌افکن می‌شود».

«در بسیاری از میدان‌های عمومی شهرها تکیه وجود دارد که بر اثر موقوفات مذهبی ایجاد شده و نگهداری می‌شوند. در وسط فضایی محصور، صفه‌ای هست که به عنوان صحنه برای برگزار کردن مراسم تعزیه به کار می‌رود. در روزهایی که مراسم برپا می‌شود، چادری را سقف آن صفه می‌کنند. دیوارهای تکیه را با چیت گلدار و شال می‌آرایند. ظروف چینی گران‌قیمت، لیوان‌های کریستال اروپایی، شمعدان‌ها و غیره چشم را خیره می‌کند».

«پیترو دلاواله» نیز سیاح ایتالیایی است که در دوره حکومت شاه عباس به ایران سفر کرده و شاهد برگزاری مراسم عزاداری و تعزیه‌خوانی شیعیان در اصفهان بوده است.

او در مورد ایام عاشورا می‎نویسد:

«ایرانیان تمام این مدت را به‌طور مداوم سوگواری می‌کنند و ضمن تظاهرات عمومیِ عظیم، برای پایان غم‌انگیز زندگی حسین بن‌علی، فرزند فاطمه زهرا، یگانه دختر پیامبر اسلام که در نظر همه مسلمانان مقدس ولی در نظر ایرانیان شیعی، امام بر حق نیز هست، به عزاداری مشغولند».

«همه غمگین و مغموم به‌نظر می‌رسند و لباس عزاداری به رنگ سیاه، یعنی رنگی که در مواقع دیگر هیچ‌وقت مورد استفاده قرار نمی‌گیرد، به تن می‌کنند. هیچ کس سر و ریش خود را نمی‌تراشد و به علاوه نه تنها از ارتکاب هرگونه گناه پرهیز می‌کند، بلکه خود را از هرگونه خوشی و تفریح نیز محروم می‌سازد… تمام این تظاهرات برای نشان دان مراتب سوگواری و غم و اندوه آنان در عزای امام حسین است».

«… دورادور تابوت‌ها را با مخمل سیاه پوشانده بودند و روی هر تابوت، یک عمامه سبز و یک شمشیر گذاشته و سلاح‌هایی از اطراف آن آویخته بودند. این اشیاء را، روی طَبَق‌هایی چند، بر سر عده‌ای گذاشته بودند و به آهنگ سنج و کرنا حرکت می‌کردند».

«اوژن فلاندن» باستان‌شناس از دیگر سیاحانی است که در زمان محمدشاه قاجار به اتفاق هموطن هنرمند خود به نام پاسکال به ایران سفر کرد و در کتاب «سفر به ایران» تجربه حضور خود در کشور را به رشته تحریر درآورد. فلاندن اولین‌بار سینه‌زنی پرهیجان مردم ایران را در آرامگاه حسین قزوینی به چشم می‌بیند و به توصیف مراسم عزاداری عمومی در تکیه‌ها و مساجد می‌پردازد.

وی در مورد عزاداری‌های مردم ایران در آن زمان نوشته است:

«عده‌ای با مشت سخت به سینه کوبیده و در نتیجه سایرین را برانگیخته، شورش در جمعیت و بازیگران برپا می‌نمودند… در مدت عزاداری عده‌ای از مقدسین در شهر به راه افتاده از اعماق وجود منقبت حسین(ع) و علی(ع) را می‌نمایند. برخی پابرهنه با چهره سیاه شده در کوچه‌ها دم از حسین(ع) می‌زنند و ادعا می‌کنند که تشنگی و گرما را بر خود هموار خواهند ساخت».

«صحنه‌ای که بیش از همه نظر من را به خود جلب کرد، نبردی بود که میان خاندان و پیروان امام حسین(ع) و لشکریان یزید به نمایش درآمد. این صحنه آنچنان بر تماشاگران تأثیر می‌گذاشت که آدمی تصور می‌کرد شاهد نبردی حقیقی است. تعزیه به صورت شعرخوانی اجرا می‌شد و بازیگران شعرها را با آهنگ و حالات و حرکاتی می‌خوانند که در مردم شور و هیجان ایجاد می‌کرد».

سفرنامه «سفر به شمال ایران» نیز توسط ساموئل گوتلیب گملین آلمانی نوشته شده است که برای پیگیری طرح علمی در مورد گیاهان، جانوران و… به همراه چندتن از دانشجویانش به ایران سفر کرده بود.

گوتلیب گملین در سفرش به رشت در مورد ایام عزاداری ایران نوشته است:

«در هر محله، درِ خانه‌ها را با پارچه‌ سیاه می‌پوشانند و شب‌ها با مشعل و شمع در خیابان‌ها حرکت می‌کنند. هر محله با پرچم و علم خود حرکت می‌کند و آوازهایی می‌خوانند که برای این مراسم ساخته شده است. آنان با پای برهنه حرکت می‌کنند و به شدت بر سینه خود می‌زنند. آنان بارها نام پیامبر سوگوارشان را فرا می‌خوانند و در هر گوشه به دنبالش می‌گردند. در روزهای اول دسته‌های عزاداران فقط شب‌ها به راه می‌افتند. ولی روزهای آخر روز هم برپاست…».

«… یک شیپور دسته را با پرچم‌ها همراهی می‌کند و یک یا دو اسب هم که به جواهرات آراسته‌اند به نشانه‌ اسب حسین در پیشاپیش دسته حرکت داده می‌شود. پسِ این گروه سینه‌زنان ظاهر می‌شوند که فریادشان را دو برابر بلندتر کرده‌اند و در پشت سر آنان اهالی محله شمع‌دردست در چند گروه حرکت می‌کنند. آن وسایلی که به یاد حسین در تکیه قرار داده شده بود همراه دسته حمل می‌شود. به این ترتیب دسته به سوی خانه‌ خان حرکت می‌کند. در آن‌جا نوحه می‌خوانند و گریه می‌کنند. شبیه مراسمی که در تکیه اجرا کرده بودند. از آن‌جا همه‌ خیابان‌های شهر را دور می‌زنند. چون اینک در رشت هشت محله وجود دارد هشت دسته است و چون هر دسته یک روز در شهر می‌گردد، هر روز در خیابان‌های شهر غوغاست».

«کارستن نیبور» از دیگر سیاحانی بود که همراه با هیاتی دانمارکی برای انجام ماموریتی در حوزه هندسه به ایران سفر و سفرش را از جنوب ایران آغاز کرد. گفته‌ها و تجربیات نیبور از سفرش به ایران در کتابی به نام «سفرنامه نیبور» به چاپ رسیده است.

نیبور شاهد مراسم عزاداری شیعیان مردم جنوب بوده و در این مورد نوشته است:

«… در حالی که شیعه‌ها به سینه‌ خود می‌زدند و با ناله و زاری غم و اندوه خودشان را نشان می‌دادند و عده‌ زیادی حسین‌حسین‌گویان به‌شدت گریه می‌کردند. کسانی که نقش سپاه یزید و سردار او، شمر را بازی می‌کردند با شمشیرهای برهنه دور میدان می‌دویدند و چنین وانمود می‌کردند که پی کسی می‌گردند… نقش عباس، برادر حسین، که در کنار چشمه‌ای هر دو دست خود را از دست داده بود خیلی طبیعی اجرا شد. او لباسش را طوری پوشیده بود که آستین‌های بدون دست او از دو طرف آویزان بود و به تماشاچی این احساس دست می‌داد که او واقعاً دست‌هایش را از دست داده است. چون در جزیره‌ خارک اسب خیلی کم است و از شتر اصلاً خبری نیست بلندپایگان سوار بر اسب بودند و بقیه پیاده و چون بیشتر مردم جزیره‌ خارک فقیرند، لباس همه‌ بازیگران خیلی بد بود. اما این لباس‌ها طوری بودند که تماشاچی به‌راحتی می‌توانست یکی از سپاهان ۱۱۰۰ سال پیش اعراب را در میدان جنگ تجسم بکند. موزیک نظامی فقط از سنج تشکیل می‌شد که به‌شدت نواخته می‌شد. صدای سنج با صدای حسین‌حسین قیل‌وقالی را به وجود آورده بود».

از دوران صفویه تا انقلاب اسلامی سفرنامه‌های زیادی در مورد آنچه سیاحان از عزاداری ایرانیان دیده بودند، به نگارش درآمده است. به واسطه تعداد زیاد سفرنامه‌های نوشته شده در این حوزه امکان معرفی تمام آن‌ها وجود نداشت و ما تنها به معرفی چند مورد از آن‌ها بسنده کردیم.

منابع:

سفرنامه فوروکاوا

سفرنامه «ایران و ایرانیان»

سفرنامه «سفر به ایران»

سفرنامه «سفر به شمال ایران»

سفرنامه کارستن نیبور

سفرنامه پیترو دلاواله

 انتهای پیام