قلعه شوش یا آکروپل، قلعه ای ساخته شده از آجرهای باستانی

قلعه شوش

قلعه شوش ۱۲۰ سال قدمت دارد و در دوره قاجار به خواست دمورگان ساخته شد و معماران قلعه دزفولی بودند

قلعه شوش یا آکروپل یکی از زیباترین قلعه‌هایی است که در ایران ساخته شده است. این قلعه که به قلعه فرانسوی‌ها نیز مشهور است قدمتی حدود ۱۲۰ سال دارد و در دوره قاجار ساخته شده است. برخی از کسانی که از تاریخ ساخت قلعه مطلع نیستند، تصور می‌کنند این قلعه قدمت بیشتری دارد. در حالی که آنچه سبب شهرت این قلعه زیبا شده است، علاوه بر معماری زیبا و چشم‌انداز خاص قلعه، آجرهایی است که از کاخ داریوش به دست آمده و در ساخت قلعه شوش استفاده شده است. برخی از آجرهای به کار رفته در این قلعه منقوش به خط میخی زیگورات چغازنبیل هستند که به دست معماران دزفولی بنا شده‌اند. یکی از معماران اصلی قلعه، با نام مصطفی دزفولی شناخته می‌شود.

فرانسوی‌ها و قلعه شوش

اولین حرکت‌های باستان‌شناسی در محوطه تاریخی شوش در سال ۱۸۵۱ توسط کنت لفتوس انگلیسی آغاز شد. مدتی بعد، ژان و مارسل دیولافوای فرانسوی فعالیت‌های او را ادامه داده و کارشان توسعه پیدا کرد. تپه‌های شوش نظر دمورگان را بسیار به خود جلب کرد و با هدف یک تحقیق دراز مدت کار خود را شروع کرد.

چون در این زمان آثار ارزشمندی از این منطقه کشف شد و امنیتی برای حفظ این آثار وجود نداشت، هیئت فرانسوی تصمیم به ساخت مکانی در این محوطه تاریخی برای نگهداری آثار تاریخی گرفت. در سال ۱۸۹۸ میلادی ژان ژاک دومورگان قلعه شوش را از آجرها و آثار بازمانده از بنای کاخ داریوش ساخت.

معماری قلعه شوش

معماری قلعه شوش شباهت بسیاری به زندان باستیل در فرانسه دارد. پلان قلعه شوش به شکل ذوزنقه ساخته شده است. این ذوزنقه قاعده‌ای کوچک در سمت شمال دارد. دورتادور این ذوزنقه راهرویی واقع شده است و ردیف اتاق‌هایی به‌سمت حیاط، بر گرد آن قرار گرفته‌اند. تقسیم‌بندی کلی قلعه با دو حیاط و فضای پیرامون آن شکل گرفته است. قلعه دارای سه ورودی است که یکی از آن‌ها در حال مسدود شدن است. این قلعه روی بلندترین نقطه شهر شوش قرار گرفته است.

عکس از سمیه ایمانیان

قلعه شوش مثل قلعه‌های قرون وسطی در اروپا از دو حیاط تشکیل شده که حیاط دوم آن مرتفع‌تر از حیاط اول است. در زیر حیاط دوم ۲ تالار (زیرزمین) تعبیه شده است. مصالح قلعه از خشت ساخته شده، اما روکشی از آجر روی این خشت‌ها قرار دارد که این آجرها مربوط به ادوار مختلف تاریخی است. عناصر تشکیل‌دهنده معماری قلعه شوش شامل طاق‌های رومی، درگاه‌های قوسی و تزیینات آجری است که از معماری ایرانی الهام و مایه گرفته‌اند. معماران اصلی این بنا دو تن از معماران دزفولی بوده‌اند.

از سال ۱۳۷۱ از قلعه شوش به‌عنوان نوعی موزه استفاده شده و اشیای تاریخی در آن نگهداری می‌شوند. قلعه شوش دارای اتاقی کوچک شیشه‌ای است که به کلاه فرنگی شهرت دارد. همچنین برج استوانه‌ای که در ضلع غربی بنا قرار دارد، مربعی شکل است و به‌عنوان کبوترخانه مورد استفاده قرار می‌گرفت. برج دیگر این بنا در وسط حیاط قرار گرفته است که به برج شمالی نیز شهرت دارد. شکل این برج به‌صورت دایره تعبیه شده است.

تزیینات قابل ذکر قلعه شوش، نعل درگاه‌های قوسی و ایجاد نماهای تزیینی با آجر و نقاشی‌هایی به سبک تلفیقی اروپایی و شرقی و آجرهای کتیبه‌دار چشمگیرتر هستند. به دلیل وجود انواع آجر، به‌خصوص آجرهای کتیبه‌دار با ابعاد مختلف و منقوش مینایی، نام دیگر قلعه شوش را موزه آجر گذاشته‌اند. این قلعه در زمان‌های جنگ تحمیلی ایران و عراق، مورد حمله دشمن قرار گرفت و آسیب‌های بسیاری را متحمل شد. از سال ۱۳۷۱ تا ۱۳۷۳ قلعه شوش چندین بار مرمت اصولی شد، اما در سال ۱۳۷۵ میراث فرهنگی در یک اقدام نابجا قسمتی از راهروها و اتاق‌ها را رنگ‌آمیزی کرد و بنا از بکر بودن و اصالت خود فاصله گرفت.

قلعه شوش در شهر شوش، خیابان طالقانی روی تپه آکروپل واقع شده است. این قلعه در تاریخ دهم مهر ماه ۱۳۸۰ خورشیدی با شماره ۳۹۸۳ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت. در حال حاضر قلعه شوش یکی از مکان‌های پرگردشگر به حساب می‌آید. این بنای تاریخی در ایام تعطیل سال بسیار شلوغ است. اما گاهی با وجود بازدیدکنندگان بسیار هم درهای قلعه بسته است. دلایل علاقه به این قلعه زیبا، مصالح به کار رفته از کاخ باستانی داریوش در این قلعه است. اگرچه بسیاری بر این عقیده‌اند که کار فرانسوی‌ها در این زمینه کار صحیحی نبوده، اما عده‌ای هم هستند که معتقدند اگر این آجرها و مصالح در این بنا به کار نمی رفتند، شاید امروز از بین رفته بودند و هیچ اثری از آن‌ها باقی نمانده بود. گردشگرانی که به تاریخ باستانی ایران علاقه بسیار دارند، بر این نکته اذعان می‌کنند که قلعه شوش تکه‌ای از چغازتبیل و کاخ داریوش را در خود به امانت محفوظ داشته است.

آسیب دیدن شدید قلعه شوش، سبب شده اکثر مواقع درب‌های آن برای ورود بازدیدکنندگان بسته باشد

قلعه شوش امروزه دچار آسیب‌های بسیاری شده و در برخی موارد حتی ساختمان قلعه دارای شکاف‌هایی شده است. فرسایش قلعه در اثر عوامل طبیعی و نم برداشتن دیوارهای قلعه از مهم‌ترین آسیب‌های قلعه است. قلعه شوش بدون پی ساخته شده، بنابراین احتمال ریزش آن در اثر آسیب بسیار زیاد است. شاید یکی از دلایلی که سبب می‌شود درهای این اثر تاریخی در اغلب اوقات بسته باشد، ترس از فرو ریخت قلعه است. در حالی که باید این قلعه تاریخی مورد مرمت قرار گرفته و با رفع آسیب‌ها و ایمنی شدن در معرض بازدید گذاشته شود.

شب یلدا ؛ شب تولد خورشید

یلدا یا شب چله

جشن شب یلدا جشنی است که از هفت هزار سال پیش تاکنون در میان ایرانیان برگزار می‌شود. هفت هزار سال پیش نیاکان ما به دانشی دست پیدا کردند که ثابت می‌کرد نخستین شب زمستان بلندترین شب سال است.

یلدا به زمان بین غروب آفتاب از ۳۰ آذر (آخرین روز پاییز تا طلوع آفتاب در اول ماه دی) نخستین روز زمستان گفته می‌شود.

شب چله، شب یلدا،‌ میلاد مهر، خورشید شکست‌ناپذیر، یا هرآنچه آن را بنامید، آخرین شب پاییز و دیرپا‌ترین شب سال است. ساکنان فلات ایران، از چندین هزار سال پیش این شب را گرامی داشته‌اند. در حالی که در هیچ دوره‌ای از تاریخ ایران، هیچ حکومتی اصراری به گرامی‌داشت این شب نداشته است، اما همچنان ایرانیان این شب را پاس می‌دارند و در زنده نگهداشتن این آیین می‌کوشند. تداوم دیرگاه این جشن، سخن از کهنسالی و قدمت آن دارد.

مردم دوران کهن با طبیعت و تضادهای آن خو داشتند و از آنجایی که به دامداری یا کشاورزی مشغول بودند گردونه‌ی زندگی خود را بر چرخه‌ی طبیعت استوار کردند؛ چراکه تغییر فصول و بلندی یا کوتاهی شب و روز تاثیری مستقیم بر زندگی آن‌ها داشته است. گرما، نور و بلندی روزها نشانه‌هایی نیک و پسندیده بودند و در مقابل، سرما، زمستان و تاریکی شب پدیده‌هایی نه چندان مطلوب.

_{(نگار گری ایرانی با موضوع شب یلدا)}

در زمان‌های بسیار قدیم (حتی پیش از زرتشت) آیین مهر در میان ساکنان فلات ایران رواج داشته است. مهر و ناهید (میترا و آناهیتا) به‌عنوان دو ایزد، نیایش می‌شده‌اند. «مهر»، ایزد فروغ، نگهبان پیمان و پشتیبان پرتو پگاهی است و «ناهید»، ایزد پاکی، زایش و برکت، فرشته‌ی آب‌ها و باران. پیروان آیین مهر آخرین شب پاییز را مصادف با تولد خورشید می‌‌دانسته‌اند، همان‌گاه که از دل سیاهی شبی بلند و سرد، ایزدمهر در یک غار گود و کم‌ارتفاع از میان کوه‌های البرز ظهور می‌کند و خورشید گرم و نورافزا را به ارمغان می‌آورد. برخی به اشتباه مهر را همان خورشید گرفتند. شب چله در واقع شب میلاد خورشید است. در کتاب «از اسطوره تا تاریخ» به نقل از دکتر مهرداد بهار می‌خوانیم:

شب یلدا، تولد مهر یا میترا نیست، بلکه تولد خورشید است. مهر با خورشید تفاوت‌هایی دارد.

از نظر تقویم مردم ایران باستان، چله، شب تولد خورشید است و حال آنکه بر اساس اسطوره‌ها خورشید و مهر ارتباط نزدیکی دارند ولی یکی نیستند.

پس از گرویدن ایرانیان به آیین زرتشت، آداب و رسوم آیین مهر نه‌ تنها فراموش نشد، بلکه جزوی از آیین و مراسم زرتشتی به‌ حساب می‌آمد. بنا بر روایت ابوریحان بیرونی در کتاب آثارالباقیه، زرتشتیان روز اول دی را خور‌روز (روز خورشید) می‌نامند و جشن این روز را نودروز می‌نامند. چراکه از شب یلدا تا نوروز ۹۰ روز در پیش است . همچنین در کتاب قانون مسعودی آمده‌ است که اولین روز از دی‌ ماه را خرم‌روز یا خره‌روز می‌نامند. این روز را منتسب به اهورامزدا می‌دانستند. حتی هنگامی که ساسانیان دین زرتشت را دین رسمی کشور کردند، اهمیت آیین مهر در زندگی مردم و در نهادهای حکومتی آشکار بود.

این اهمیت در نقوش بازمانده‌ی عهد ساسانی به‌ روشنی نمایان است. در نقش رستم، ناهید تاج پادشاهی را به شاه اعطا می‌کند و در طاق بستان کرمانشاه میترا شاهد اعطای فرایزدی از طرف اهورامزدا به اردشیر اول است. بنابر یک سنت دیرینه آیین مهر، شاهان ایرانی در روز اول دی‌ماه تاج و تخت شاهی را بر زمین می‌گذاشتند و با جامه‌ای سپید به صحرا می‌رفتند و بر فرشی سپید می‌نشستند. دربان‌ها و نگهبانان کاخ شاهی و همه‌ی برده‌ها و خدمتکاران در سطح شهر آزاد شده و بسان دیگران زندگی می‌کردند. رئیس و مرئوس، پادشاه و آحاد مردم همگی یکسان بودند.

عکس از: ویکی پدیا (تندیسی از اردشیر دوم، پادشاه بزرگ ساسانی در میان اهورا مزدا خدای یگانه پارس و میترا، نمادی از خدای خورشید و مهر، طاق بستان)

_{عکس از : ویکی پدیا (نقش رستم، فارس)}

در آستانه رسیدن به یلدا، خانواده‌های ایرانی تب‌وتابی پیدا می‌کنند تا به خرید بپردازند. تهیه هندوانه و انار، از ضروری‌ترین این خریدهاست. این خرید نخستین کاری است که ایرانیان در این شب انجام می‌دهند. اما پرسش این است که چرا از میان میوه‌های گوناگون، ما تنها سراغ این دو میوه می‌رویم؟

می‌دانیم که اهمیت رنگ قرمز در فرهنگ ما، پیشینه‌ای پنج هزار ساله دارد.

_{عکس از : سایت altoastral.com.br}

ایرانیان پیش از ماندگاری در فلات کنونی ایران، از جایی آمده‌اند که بر پایه «وندیداد»، ۱۰ ماه آن زمستان بود و ۲ ماه دیگر تابستان. در آن سرزمین سرد، فروغ خورشید گرمابخش زندگی بود. ازاین‌رو هرآنچه مربوط به خورشید بود، برای ما گرامی به‌ حساب می‌آمد. بخشی از آن به رنگ سپیده دم، یعنی رنگ ارغوانی، بازمی‌گشت. پس اهمیتی که رنگ قرمز در شب یلدا دارد و رنگ دو میوه انار و هندوانه هم از باور به رنگ ارغوانی سپیده‌دم بر می‌خیزد.

_{عکس از : سایت popopics}

خرید ایرانیان در شب یلدا، یادکرد از رنگ‌ سپیده‌دم ایزد‌مهر، در چندین هزار سال پیش است. سفره شب یلدا سفره «میزد» است و میزد عبارت است از میوه‌های تر و خشک و آجیل یا به اصطلاح زرتشتیان لرک که از لوازم این جشن بود که به افتخار و ویژگی مهر یا خورشید برگزار می‌شد و این سفره نیز همانند سفره‌ی هفت سین مقدس است.

هنگام توسعه‌ی آیین مهر در اروپا، مراسم شب‌ چله به‌عنوان روز زایش مهر و نور و راستی باشکوه تمام برگزار می‌شد و پس از استیلای مسیحیت در اروپا، آداب‌ورسوم آیین مهر که در زندگی مردم و به‌رخصوص در میان رومیان نفوذ کرده بود، همچنان باقی ماند و با آمدن دین جدید رنگ نباخت. تا سال ۳۵۰ میلادی تمام فرقه‌های مختلف مسیحیت متفق‌القول روز ششم ژانویه را روز میلاد مسیح می‌دانستند. ولیکن نفوذ آیین مهر، کلیسای روم را بر آن داشت تا روز تولد عیسی مسیح را مطابق با تولد مهر یا میترا قرار دهد تا از التقاط این دو مناسبت نفوذ بیشتری بر زندگی مردم داشته باشد و بزرگ‌ترین جشن آیین مهر را در خود حل کند.

با قدرتمند شدن کلیسای رم و پس از گذشت زمان، فرقه‌های دیگر مسیحیت به این سمت‌وسو گرویدند. لیکن هنوز کلیسای ارمنی و ارتدوکس شرقی روز ششم ژانویه را روز میلاد مسیح می‌دانند. آنچه از نظر پژوهشگران مسلم است این است که ۲۱ یا ۲۵ دسامبر با توجه به اشاره‌های انجیل به فصل زراعت و اعتدال هوا و همچنین تاریخ دوران اولیه‌ی مسیحیت، روز میلاد عیسی مسیح نیست و نفوذ آیین مهر در رسوم کلیسا نیز غیرقابل‌انکار است. نخستین مایه‌های جشن کریسمس وایلانوت میراث و هدیه‌ی ایران کهن به جهانیان است که خود تا به امروز در زنده‌ نگهداشتن آن کوشیده‌ است.

میلاد خورشید در تمد‌ن‌های دیگر

تمدن‌های مختلفی شب آخر پاییز را به‌عنوان روز میلاد خورشید جشن می‌گرفتند. آداب بسیاری از این جشن‌ها تشابهات زیادی با مراسم شب چله‌ی ایرانیان دارد و حتی در بعضی موارد نفوذ فرهنگ ایران باستان به‌عنوان ریشه‌ی پیدایش این آیین‌ها قابل اثبات است. در حدود ۴۰۰۰ سال پیش در مصر باستان جشن «باز زاییده‌ شدن خورشید»، مصادف با شب چله، برگزار می‌شد. مصریان در این هنگام از سال، به مدت ۱۲ روز به نشانه‌ی ۱۲ ماه سال خورشیدی به جشن و پایکوبی می‌پرداختند و پیروزی نور بر تاریکی را گرامی می‌داشتند. همچنین از ۱۲ برگ نخل برای تزیین مکان برگزاری جشن استفاده می‌‌کردند که نشانه‌ی پایان سال و آغاز سال نو بود.

در روم باستان مراسمی برای پاسداشت کیوان یا زحل (خداوند زراعت) به مدت هفت روز، از ۱۷ تا ۲۳ دسامبر، برگزار می‌شد. اولین روز زمستان، روز بزرگداشت خداوند خورشید بود و آ‌ن را خورشید شکست‌ناپذیر، ناتالیس انویکتوس، می‌نامیدند. جشن زراعت و جشن خورشید شکست‌ناپذیر از آن دسته از جشن‌ها هستند که با نفوذ آیین مهر رواج پیدا کردند. بنا بر رسم ایرانیان، بزرگان رومی در این روز جامه‌ی مردم عادی را بر تن می‌کردند و بردگان خود را آزاد می‌کردند. شاه به میان مردم آمده و شخصی عادی را که از نجیب‌زادگان نبود بر سریر شاهی می‌نشاندند. از جنگیدن در این روز خودداری می‌کردند و روز را با صلح و آشتی به شب می‌رساند.

_{عکس از : ویکی پدیا (دیوار نگاره‌ی میترا و قربانی کردن گاو نر (ورزا ) و دنباله فلکی ردای میترا /این دیوارنگاره از یک میترائیوم (پرستشگاه آیین میترائیسم) در مارینو ایتالیا است)}

آیین مهر توسط بازرگانان آسیای صغیر به یونان و روم باستان رسید و پیروان زیادی در میان اقشار مردم پیدا کرد. در حدود ۷۵ پیکره و بیش از صد نقش مهر یا میترا در شهر رم در ایتالیا یافت شده است. به‌ خصوص در درجات مختلف ارتش روم که خود را پشتیبان نیکی‌ها و نگهبان درستی‌ها می‌دانستند، میترا، ایزد پاسبان نور، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بود. نفوذ آیین مهر یا میترا در روم و یونان باستان به‌اندازه‌ای بود که هم‌اکنون ردپای آن در مراسم و آ‌یین‌های محلی و مذهبی اروپاییان دیده می‌شود. بسیاری از سنت‌های مخصوص کریسمس میراث روم باستان و در نتیجه آیین مهر است.

_{عکس از: سایت kerio-control.avina.loca (تندیس میترا در حال قربانی کردن گاو در موزه بریتانیا)}

_{عکس از: ویکی پدیا ( نقش میترا در پشت و روی یک کنده کاری متعلق به سده دوم یا سوم پس از میلاد)}

دلیل همزمانی شب یلدا و کریسمس

کلمه‌ی نوئل از ریشه‌ی رومی ناتال به معنی تولد است و همان‌گونه که ذکر شد نام جشن رومیان ناتالیس اینوکتوس بود. همچنین بابانوئل با کلاهی شبیه کلاه موبدان آیین مهر ظاهر می‌شود (به کلاه و لباس تندیس میترا در آیین مهری که شباهت زیادی به کلاه بابانوئل دارد). از همه جالب‌تر، درخت کاجی است که در مراسم کریسمس تزئین می‌شود. این درخت کاج و ستاره‌ی روی درخت نیز میراث آیین مهر است. رومیان در این جشن‌ها از درختان همیشه سبز، مانند کاج استفاده می‌کردند و سبزی همیشگی آن را نشانه‌ی قدرت و غلبه‌ی میترا بر سرما و زمستان می‌دانستند.

در کنده‌کاری‌های باقی‌مانده از آیین مهر، درخت سرو یا کاج در کنار مهر و آناهیتا دیده می‌شود و همچنین در نقوش تزئینی ایرانی به شکل بته‌جقه ترسیم می‌شد.

همچنین در قسمت‌هایی از روسیه‌ی جنوبی هم‌اکنون جشن‌های مشابهی به‌مناسبت چله برگزار می‌کنند. این آیین‌ها شباهت بسیاری با مراسم شب چله دارد. رقص مخصوص این شب یادآور نحوه‌ی برداشت محصول کشاورزان در این هنگام از سال است. یهودیان نیز در این شب جشنی با نام «ایلانوت» (جشن درخت) برگزار می‌کنند و با روشن‌کردن شمع به نیایش می‌پردازند.

علت نامگذاری شب چله

عدد چهل از گذشته‌های دور جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ ما داشته است. ایرانیان باستان زمستان را به دو بخش چهل روزه تقسیم کرده‌اند: «چله‌ی بزرگ» و «چله‌ی کوچک». شب آخر آذر از آن جهت چله نامیده شده است که آغاز چله‌ی بزرگ و آمدن سرمای زمستان را هشدار می‌دهد. درست چهل روز بعد از شب چله جشن سده، به پایان رسیدن چله‌ی بزرگ زمستان را ندا می‌دهد. در چهل روز دوم سرمای زمستان کمتر است و آسیب کمتری می‌رساند و از آن جهت آن را چله‌ی کوچک می‌نامند.

پیروان آیین مهر، بلندتر شدن روزها را از برکت حکمرانی ایزد مهر بر زمین می‌دانستند و کوتاه‌تر شدن شب‌ها را نشانه‌ای از غلبه‌ی او بر اهریمن. آن‌ها در شب چله به پایکوبی و جشن و سرور می‌پرداختند تا شکست اهریمن را جشن بگیرند و گاه تا دمیدن پرتوی پگاه در دامنه‌ی کوه‌های البرز به انتظار باز زایید ه‌شدن خورشید می‌نشستند. برخی در مهرابه‌ها (نیایشگاه‌های پیروان آیین مهر) به نیایش مشغول بودند تا پیروزی مهر و شکست اهریمن را از خداوند طلب کنند. در ایران به مرور زمان نیایشگاه‌های مهری که به قدرتمند کردن نیروی جسم همراه با نیایش می‌پرداخت، تبدیل به زورخانه‌های باستانی ایران شده‌ که به حرکات ورزشی انجام داده و همزمان به مدح مولا علی پرداخته می‌شود.

_{معبد مهری با قدمتی بیش از ۳۰۰۰ سال در مراغه آذربایجان}

_{نمونه ای از زورخانه های ایران الگوی معماری و عملکردی مشابه معابد مهری}

ارکان سفره‌ی شب چله هندوانه و انار از ارکان سفره‌ی این شب هستند. قرمزی این دو میوه یادآور سرخی طلوع خورشید است و از میراث آیین مهر. جدا از این دو میوه‌ی مخصوص، ایرانیان نقاط مختلف کشور، به شیوه‌های متفاوتی سفره‌ی خود را تزئین می‌کنند.

_{رنگ ارغوانی طلوع خورشید در آسمان}

ورود واژه یلدا

یلدا واژه‌ای سریانی است به معنی میلاد و تولد. روشن نیست که این لغت سریانی چه زمانی و چگونه وارد زبان پارسی شده است. احتمال می‌رود که بعد از کشتار دسته‌جمعی مسیحیان اولیه در امپراطوری روم و مهاجرت مسیحیان سریانی پس از این کشتارها به امپراطوری ساسانی، لغت یلدا وارد زبان پارسی شده باشد. در هر حال، در ایران امروز شب یلدا و شب چله به‌عنوان واژگانی مترادف درآمده‌اند و کمتر از ارتباط لغوی یلدا با میلاد خورشید، ظهور مهر یا میلاد مسیح سخن می‌رود.

یلدای امروز

بعد از ورود اسلام به ایران، اهمیت مذهبی گرامیداشت شب چله از بین رفت ولی ایرانیان این سنت کهن را هنوز پاس می‌دارند و جشنی زیبا در این شب برگزار می‌کنند.

یلدا در ادبیات کهن

در فرهنگ عامیانه‌ی مردم، شب یلدا و شب چله، شب دوستی است. شب بار عام و کارهای خیریه است. مردم ایران که اکثرا کشاورز یا دامدار بودند، آموخته‌اند تا سرمای زمستان را بهانه‌ای برای دور هم جمع‌ شدن و جشن به پایان رساندن یک سال زراعی بدانند. لیکن در فرهنگ ادبی و رسمی کشورمان، یلدا اغلب چهره‌ی تاریک و خشن شبی طولانی است؛ شبی که عشاق به انتظار به سرآمدن آن هستند. طولانی و تاریک بودن یلدا استعاره‌ای است برای فراق جانکاه معشوق، تنهایی و انتظار وصال و گاه گیسوی سیاه و بلند یار.

حافظ

صحبت حکام، ظلمت شب یلدا است نور ز خورشید خواه بو که برآید

سعدی

هنوز با همه دردم امید درمان است که آخری بود آخر شبان یلدا را

اوحدی

شب هجرانت ای دلبر، شب یلدا است پنداری رخت نوروز و دیدار تو عید ماست پنداری  

ستایش ایزد مهر نیز ریشه در همان دوران کهن دارد. این ستایش در ناخودآگاه ایرانی به‌جای مانده و در دوره‌های بعد نیز در آثار بزرگان و برجستگان ایرانی نمود پیدا کرد. دیوان  حافظ که همچون شاهنامه فردوسی شناسنامه ما ایرانیان محسوب می‌شود و حافظ یکی از آن بزرگانی است که بارها در غزلیات خود به این ایزد اشاره می‌کند. از آنجایی که مهرپرستان پیش از ورود به پرستشگاه‌های خود، که به آن «مهرابه» می‌گفتند، شست‌وشو می‌کردند، حافظ به این آیین مهریان اشاره می‌کند و می‌گوید «شست‌وشویی کن و آنگه به خورآباد خرام». متاسفانه برخی در این بیت «خور آباد» را «خرابات» می‌خوانند.

در اشعار بسیاری این آیین را  که در دل داشته بیان کرده است و در اشعار گرانبهایش مقام خود را گوشه «خور آباد» می‌داند، نه خرابات و می‌گوید:

«مقام اصلی ما گوشه خورآباد است / خداش خیر دهاد آن که این عمارت کرد»

یا آنجایی که می‌سراید:

«قدم منه به خورآباد جز به شرط ادب / که ساکنان درش محرمان پادشهند» و بسیاری بیت‌های دیگر چون: « بر دلم گرد ستم‌هاست خدایا مپسند/ که مکدر شود آیینه مهر آیینم »

عجیب ترین حشرات جهان

دومین حشره‌ی دراز جهان

گونه‌ی جدیدی از چوبک سانان (phasmids) یافت شده است که بیشتر با نام stickbug از آن یاد می‌کنند. این حشره به‌تازگی در چین و ویتنام کشف شده است و عنوان دومین حشره‌ی دراز دنیا را به خود اختصاص داده است.

سوسک کرگدنی (Rhinoceros Cockroach)

انواع متنوعی از سوسک در سراسر جهان وجود دارد، اما سوسک کرگدنی که بومی استرالیا است، در رده‌ سنگین‌ وزن‌ترین حشرات دنیا قرار دارد.

سوسک هرکول (Hercules Beetle)

سوسک هرکول ماداگاسکاری به‌عنوان یکی از قوی‌ترین حیوانات جهان شناخته شده است. به‌طوری که می‌تواند ۸۵۰ برابر وزن بدن خود را بلند کند.

شاپرک شیرهخوار (Hummingbird Moth)

شاپرک شیرهخوار، همان‌‌ طور که از نامش پیدا است نوعی شاپرک بوده که شبیه یک مرغ شیرهخوار بسیار کوچک است.

زنبور هاوک رتیلی (Tarantula Hawk Wasp)

هاوک رتیلی گونه‌ای زنبور است که به علت نوع حمله خود به رتیل‌ها به بدنامی شناخته شده است. این زنبور تخم‌های خود را در داخل بدن رتیل قرار داده و اجازه می‌دهد که این حشره‌ی عنکبوت سان بیچاره توسط نوزادان زنبور، زنده زنده خورده شود!

وتای غول پیکر (Giant Weta)

وتا، بومی نیوزیلند بوده و با وزن ۲.۵ اونس (معادل ۷۱ گرم) و طول ۳.۵ اینچ (معادل ۸.۹ سانتی متر) از بزرگ‌ترین حشرات جهان است.

کرم شاپرک برهمن (Brahmin Moth Caterpillar)

کرم شاپرک برهمن در واقع همان کرمی است که قرار است به شاپرک برهمن تبدیل شود. این کرم یکی از عجیب‌ترین اشکال ظاهری را داشته و برآمدگی‌های بدن او جهت استتار به کار می‌روند.

قاقُم سفید (White Ermine)

قاقم سفید نوعی پروانه‌ سمی است که عمدتا در اروپا و آسیا دیده می‌شود.

ملخ گل شیطانی (Devil’s Flower Mantis)

مانتیس گل شیطانی یکی از بزرگ‌ترین انواع مانتیس است که به حالتی گل مانند تکامل یافته است.

شیطان چوب گردوی شاخدار (Hickory Horned Devil)

چوب گردوی شاخدار شیطانی، همان لارو شب پره‌ی رگال (Regal Moth) است و تا زمانی که برآمدگی روی سرش وجود دارد قادر به نیش زدن نیست.

جوجه کشی سنتی در مصر

مصریان باستان اولین کسانی بودند که برای اولین بار دست به جوجه‌کشی زدند. آن‌ها تمام مسافرانی که تا آن زمان چنین چیزی را ندیده بودند، حیرت‌زده کردند. بسیاری از این مسافران گزارش‌های گیج‌کننده‌ای از شیوه عجیب مصریان نوشته‌اند. از آنجا که مسافران را از جزئیات داخلی دستگاه جوجه‌کشی خود مطلع نمی‌کردند، آن‌ها نیز می‌اندیشیدند و به نتایج اشتباهی می‌رسیدند. یکی از نویسنده‌ها ادعا کرده است که خدمتکاران روی تخم‌ها می‌نشینند و آن‌ها را به جوجه تبدیل می‌کنند. سایمون فیتزسامون راهبی که در قرن ۱۴ به مصر سفر کرد، با ناباوری نوشته است که چطور جوجه‌ها بدون مرغ و خروس و به کمک آتش سر از تخم درآوردند. او نمی‌دانست که تخم‌ها پیش از اینکه وارد محفظه جوجه‌کشی شوند به شیوه سنتی و به‌وسیله خروس‌ها بارور می‌شوند. حتی ارسطو هم درباره جوجه‌کشی نوشته است. او نوشته تخم‌ها را با قرار دادن زیر تلی از کود می‌توان به جوجه تبدیل کرد.

اولین سفرنامه‌ای که بسیار مورد استقبال گرفت «سفرهای سر جان مندویل» بود که در سال ۱۳۶۵ به چاپ رسید. در این کتاب نیز توصیفی از اجاق جوجه‌کشی مصریان آورده شده است. سر مندویل می‌نویسد:

در آن شهر خانه‌ای وجود دارد که پر از کوره‌های کوچک است و آن طرف، زنان تخم‌های مرغ‌ها، غازها و اردک‌هایشان را می‌آورند تا آن‌ها را در کوره‌ها قرار دهند. آن‌ها تخم‌ها را با گرمای کود اسب و بدون هیچ مرغ، غاز یا اردکی نگه می‌دارند. در پایان هفته سوم یا پس از یک ماه آن‌ها بازمی‌گردند و جوجه‌هایشان را می‌برند، آن‌ها را پرورش می‌دهند و دوباره تخم‌هایشان را برمی‌گردانند تا کشور پر از آن‌ها شود.

رنه آنتوان فرشول دو رئومور، طبیعت‌گرا و دانشمند فرانسوی، اولین توصیف دقیق از جوجه‌کشی را در سال ۱۷۵۰ منتشر کرد. رئومور به مصر سفر کرد و جوجه‌کشی‌های فراوان و کار مزرعه‌داران را تماشا کرد.

کوره جوجه‌کشی معمول مصری یک سازه‌ی آجری با حدود ۲٫۵ متر ارتفاع و یک راهروی مرکزی بلند است. در دو طرف راهرو اتاق‌هایی وجود دارد که هر اتاق شامل دو طبقه روی هم هستند. هر طبقه تقریبا هم اندازه هستند و ورودی آن‌ها به‌قدری است که یک نفر بتواند به داخلش سینه‌خیز برود. تخم‌ها را در طبقه پایین، روی کاه یا گیاه کتان قرار می‌دهند. اتاقک‌های بالایی برای روشن کردن آتش به کار می‌روند. برای این کار کود گاو و شتر را همراه کاه مخلوط می‌کنند. این کار باعث می‌شود تا کود آرام‌آرام و با شعله‌ای کنترل‌شده بسوزد.

بسته به آب‌وهوا، آتش معمولا دو بار در روز روشن می‌شود و تخم‌ها به‌اندازه کافی چرخانده می‌شوند تا گرما به‌طور مساوی به همه جا برسد. این روند تا دو هفته طول می‌کشد و پس از این مدت آتش خاموش می‌شود. در این هنگام اعضای جنین کامل شده است و خود جنین گرمای داخلی کافی برای ادامه جوجه‌کشی را تولید می‌کند که یک هفته دیگر تا کامل شدن طول می‌کشد. در نهایت تخم‌ها در روز بیست و یکم سر از تخم بیرون می‌آورند.

زمانی که رئومور به فرانسه برگشت، سعی کرد با استفاده از شیوه مصری‌ها یک کوره جوجه‌کشی بسازد؛ اما چون هوای اروپا سردتر بود به موفقیت مزرعه‌دارای مصری دست نیافت. پس مرگ رئومور، ژان آنتوان نله آن را بهبود بخشید. پس از نله، ابه کوپینو نیز به‌منظور بهبود طرح رئومور از لامپ‌های الکلی برای گرم کردن تخم‌ها استفاده کرد. در اواخر قرن ۱۹ بود که اولین تجارت جوجه‌کشی آغاز شد.

در مصر صدها کوره جوجه‌کشی همچنان با استفاده از شیوه‌های قدیمی که هزاران سال پیش شکل گرفتند، به جوجه‌کشی ادامه می‌دهند؛ با این تفاوت که به‌جای کود از لامپ‌های بنزینی یا بخاری‌های برقی استفاده می‌کنند. آن‌ها هنوز از وسایل مدرن چون دماسنج یا ترموستات برای تنظیم دمای کوره استفاده نمی‌کنند. یک کارمند ماهر جوجه‌کشی می‌تواند تنها با نگه داشتن تخم جلوی چشمش دمای آن را بگوید. اگر تخم بیش از حد گرم باشد به آن‌ها آب می‌پاشند. اگر بخواهند بدانند که تخم در حال رشد است، آن را جلوی نور می‌گیرند. پوست تخم به‌قدری شفاف است که می‌توان داخلش را دید. این تجارب سینه به سینه از نسلی به نسلی دیگر منتقل شده‌اند. تکنیک‌های این حرفه، رازهایی محفوظ هستند.

اما جوجه‌کشی سنتی مصر نزدیک بود از بین برود. بر اساس یک بررسی توسط سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد، در سال ۲۰۰۹ صاحبان کوره‌های جوجه‌کشی تمایل فراوان برای به‌روز کردن شیوه‌های جوجه‌کشی را تنها به‌خاطر درصد بالای جوجه‌کشی، زیر سوال بردند.

مدرسه ضیائیه ، زندان مخوف اسکندر

در شهر کویری یزد، آثار تاریخی متعددی از دوران کهن ایران‌زمین برجای مانده که نشان‌دهنده‌ی فرهنگ غنی و تمدن چندین هزارساله‌ی کشور ایران است. بناهای عظیم تاریخی با معماری خیره‌کننده و خارق‌العاده‌ای که زبان هر بیننده و گردشگر را به تحسین و ستایش سازندگان و هنرمندان ایران مجبور می‌سازد. مدرسه ضیائیه‌ نیز یکی از این آثار باستانی و شگفتی‌های تاریخی است که در سراسر جهان، نمی‌توان همانندی تاریخی برایش یافت. این بنا در کنار دیگر آثار کهن و تاریخی شهر یزد، همانند گنجی بی‌قیمت عهده‌دار حفظ تمدن، هویت، تاریخ و فرهنگ کشور ایران و مردم این سرزمین خواهد بود.

موقعیت جغرافیایی و همسایگی بنا

مدرسه‌ ضیائیه در خیابان امام و در محله‌‌ی فهادان (یک از قدیمی‌ترین محله‌های شهر یزد)، کوچه‌ی رخت­شوی‌­خانه، کوچه‌ی حمام نو واقع شده است. از جمله مکان‌های تاریخی که در نزدیکی این بنای عظیم وجود دارند می‌توان به بقعه‌ی دوازده امام یزد که در مجاورت این بنا قرار دارد، خانه‌ی لاری‌ها (بیشترین فاصله‌ی خانه‌ی لاری‌ها از مدرسه‌ ضیائیه سیصد متر بیان شده است) و موزه سکه و مردم‌شناسی حیدرزاده (فاصله‌ی این ساختمان باستانی نیز حدود سیصد متر ذکر شده است)، اشاره کرد.

_{مدرسه‌ ضیائیه در سمت چپ و بقعه‌ی دوازده امام در سمت راست}

فاصله‌ مدرسه‌ ضیائیه از بقعه‌ دوازده امام یزد بسیار کم بوده و تقریبا در چندمتری یکدیگر قرار گرفته‌اند. به‌گونه‌ای که تمام گردشگران و بازدیدکنندگان این آثار تاریخی می‌توانند همزمان از این دو عمارت و شاهکار تاریخی ایرانی، دیدن کنند. یکی از نکات جالبی که در مورد مدرسه‌ ضیائیه وجود دارد، شباهت زیاد گنبد این عمارت تاریخی به گنبد بقعه‌ی دوازده امام یزد است که در نوع خود جالب و شگفت‌انگیز است.

تاریخچه‌‌ی مدرسه‌‌ ضیائیه (زندان اسکندر)

در بین آثار تاریخی شهر یزد، مدرسه‌ ضیائیه با قدمتی حدود هشت قرن همانند کوهی استوار از دل تاریخ برجای مانده است که در دل خود رازهایی نهفته از دوران گذشته به یادگار دارد. زندان اسکندر نام دیگر این بنا است که بیشتر به همین نام شناخته شده است. گفته می‌شود اسکندر مقدونی در سر راه خود به ری، در مکانی  که یزد کنونی بوده است،  زندانی ساخت که آن را «کِثَه» می‌گفتند و بعدها در دوران ساسانیان به‌فرمان یزدگرد اول (۴۲۱-۳۹۹ میلادی) در این محل شهری بنا شد که آن را «یزدان گرد» نام نهادند. هرچند در هیچ‌یک از اسناد تاریخی نوشته‌ای مبنی بر حضور یا عبور اسکندر از این مکان یا شهر باستانی یزد ثبت نشده و تنها مورخان محلی یزد، آن را مطرح کرده‌اند بااین‌وجود می‌توان از این شهر به‌عنوان موقعیت استراتژیکی مناسبی جهت استقرار نیروهای نظامی یونانیان نام برد که همین امر موجب تسهیل در تسخیر ایالات پارس و ماد، توسط اسکندر شد. همچنین مؤسسات راهداری و ایستگاه‌های چاپار در مسیر راه پارس به خراسان و ری به کرمان، از یزد عبور می‌کرد.

_{نمایی از گنبد مدرسه‌ ضیائیه}

بنابراین حضور مکانی برای مخالفان اسکندر در شهر یزد، چندان هم به‌دوراز تصور نخواهد بود. احتمالا نقل‌قول تاریخ نویسان محلی یزد به دلیل حمله‌ی اسکندر مقدونی به ایران، سیل تبعیدیان اسکندر به شهر یزد و همچنین نفرت و هراسی که مردم آن زمان از اسکندر مقدونی داشته‌اند، از جمله دلایل وجود نامی چون زندان اسکندر در این مکان است. در سده ۹ هجری قمری، پژوهشگران تاریخ محلی یزد، از جمله جعفری در تاریخ یزد و کاتب در تاریخ جدید یزد، نام کثه را با روایت‌های «زندان سکندر» درآمیخته‌اند و کثه را نخستین بنای یزد پنداشته‌اند که به‌فرمان اسکندر مقدونی ساخته شده و آن را «زندان ذوالقرنین» خوانده‌اند.

معین‌الدین نطنزی از مورخان قرن نهم هجری، در نوشته‌های خود، سرزمین یزد را به‌عنوان زندان ضحاک معرفی کرده است. این شهر در دوره فرمانروایی آل مظفر، ازنظر فرهنگی و ایجاد مراکز تعلیم و تربیت به اوج شکوفایی رسید و در هیچ جای ایران به‌اندازه یزد، دارالتعلیم به وجود نیامد به‌گونه‌ای که یزد به «دارالعلم» معروف شد. ازاین‌رو مدارس در این شهر بیشترین تعداد را داشته است و مدرسه ضیائیه نیز یکی از این مدارس بوده است.

معماری مدرسه‌ ضیائیه

_{آجرکاری ترمیمی بر گنبد مدرسه ضیائیه}

معماری به‌کاررفته در مدرسه‌ ضیائیه، از ویژگی منحصربه‌فردی برخوردار است که در عین سادگی، زیبایی هنر به کار رفته‌ی استادکاران آن دوران را به نمایش می‌گذارد. در ساخت این بنای عظیم تاریخی، از هیچ نوع تزئینات کاشی‌کاری استفاده نشده است. به نظر می‌رسد تنها از خشت خام برای ساخت عمارت مدرسه بهره برده باشند که شاید همین امر بیان‌کننده‌ی دلیل استقامت و ماندگاری آن تا قرن معاصر است

_{گچ‌کاری داخل گنبد}

گنبد مدرسه‌ ضیائیه، از خشت خام ساخته شده است و گچ‌بری‌هایی آن که با آبرنگ آبی لاجوردی و طلایی تزئین شده‌اند، زیبایی توأم با سادگی ملموسی را برای این عمارت، رقم زده است. متأسفانه پس از گذشت هشت قرن از قدمت این بنای باستانی، تنها قسمتی از این نقاشی آبرنگ روی گچ سفید برجای مانده است. همچنین گنبد از چهار دیوار بلند که طول هر یک از ضلع‌های آن به ۸.۸ متر می‌رسد، تشکیل شده است. بقعه‌ی این بنا ۱۸ متر و فاصله‌ی دهنه‌ی آن ۵.۹ متر است.

_{حیاط مدرسه‌ ضیائیه و چاه وسط حیاط}

حیاطی قدیمی در ساختمان مدرسه‌ ضیائیه قرار دارد که در اطراف آن، سه ایوان قرار گرفته‌اند. از قسمت‌های جالب مدرسه‌ ضیائیه می‌توان به چاهی با عمق ۲.۸ متر از سطح زمین اشاره کرد که در وسط حیاط عمارت، قرار گرفته است.

_{پله‌های منتهی به سرداب مدرسه‌ ضیائیه}

در انتهای این چاه سردابی (زیرزمین) قدیمی، با سی‌وهشت پله قرار دارد که کارشناسان معماری، عمق سرداب را تقریبا پنج متر برآورد کرده‌اند. در کف سرداب نیز حوضچه‌ای قرار دارد که به نظر می‌رسد از بقایای عمارت اولیه‌ی مدرسه‌ ضیائیه‌ بوده و دلیل حضور سرداب و حوضچه، فراهم کردن آب و استفاده از آن برای ساکنین مدرسه است.

_{چاه وسط حیاط مدرسه ضیائیه}

احتمالاتی فراوان در مورد چاه موجود در حیاط مدرسه‌ ضیائیه وجود دارد که بیان‌کننده‌ی سیاه‌چال معروف مدرسه یا زندان اسکندر برای زندانی تبعیدیان زمان اسکندر مقدونی است؛ اما در واقع این گودال به علت فروریختگی پایاب در میان صحن آن ساختمان به وجود آمده که باعث ظهور چنین تصوراتی در بین مردم شده است. نکته‌ی دیگری که در مورد معماری این بنای عظیم تاریخی می‌توان ذکر کرد مربوط به تعمیر و مرمت آن است.

_{داخل مدرسه ضیائیه}

طبق نقل‌قول‌ها و احتمالاتی که در مورد مدرسه‌ی تاریخی ضیائیه وجود دارد، این عمارت ممکن است بقایای یکی از خانه‌های خاندان رضی و گنبد نیز باقیمانده‌ی بقعه‌ی قبور آن‌ها باشد؛ که پس از پیروزی انقلاب اسلامی، به دلیل خرابی‌های بسیاری که در این ساختمان ایجاد شده بود، معمار استاد آخوند خرمی، با استفاده از آجر به مرمت و بازسازی این بنای ساخته‌شده از خشت پرداخت و به‌صورت اولیه‌اش بازپیرایی شد و با شماره‌ی ۷۷۰ در فهرست آثار ملی کشور توسط سازمان میراث فرهنگی به ثبت رسید.