برچسب: گیاهان

انقراض یک پدیده طبیعی بوده که در قالب نظریه تکامل داروین تدوین شده است. اما انسان به انقراض گونه‌ها در جهان سرعت بیشتری بخشیده است و با اینکار گونه‌ها در معرض خطر بیشتری قرار گرفته‌اند. این گونه‌های در حال انقراض، مزایای زیادی دارند که از جمله می‌توان به منبع ژن‌های حیاتی، اهمیت اکولوژیکی و خواص ارزشمند دارویی آن‌ها اشاره کرد.

گاو زبان خوزستانی در دنیا تنها از استان خوزستان گزارش شده و انحصاری ایران و خوزستان است

گاوزبان خوزستانی با نام علمی  Echium khuzistanicum Mozaffarian برای نخستین بار در جهان در سال ۱۳۷۳ گیاهی از خوزستان شرح داده شد. جنس گل گاوزبان با نام علمی Echium در ایران دارای چهار گونه با نام‌های,E. amoenum E,russicum, E. itali و cum, E. khuzistanicum است. گاوزبان خوزستانی فقط در استان خوزستان وجود دارد. گونه خوزستانی، گیاهی علفی از تیره گل گاوزبان است. با داشتن جام گل استکانی، پرچم‌های بیرون زده از گل و شکل خامه و کلاله از سایر گونه‌ها قابل تشخیص است.

ارتفاع گاو زبان خوزستانی  کمتر از ۵۰ سانتیمتر بوده، ساقه‌ها از قاعده منشعب شده و دارای کرک‌های زبر گزنده‌اند. برگ‌ها بیضوی و بدون دمبرگ یا دمبرگی کوتاه هستند. گل آذین  پرشاخه و در انتهای ساقه‌ها دیده می‌شود. گل‌ها به رنگ آبی مایل به بنفش با جامی استکانی شکل هستند. پرچم‌ها از جام گل بیرون زده و میوه از نوع فندقه است. گیاه گاوزبان خوزستانی جزو رویش‌های بهاره منطقه است. این گونه در یک محدوده تراکم داشته و در نقاط پیرامونی  به صورت تک پایه دیده می‌شود . این گونه به استناد منابع فلوری انحصاری ایران بوده و فقط در خوزستان حضور دارد.

از  گل‌های گاوزبان علاوه بر ارزش دارویی می‌توان به عنوان گونه زینتی نیز استفاده کرد

این گونه در دنیا تنها از استان خوزستان گزارش شده و به همین دلیل انحصاری ایران و خوزستان محسوب می‌شود. این گونه علاوه بر ارزش دارویی به خاکزایی منطقه هم کمک می‌کند. گل‌های آن با جام استکانی و گلبرگ‌های پیوسته، مکان امنی برای حشرات گرده افشان و تهیه شهد محسوب می‌شوند. گاوزبان جزو گیاهان دارویی و دارای ترکیبات مؤثر برای درمان بیماری‌های قلبی و سرماخوردگی بوده و آرامبخش است. مشاهدات نشان می‌دهد با توجه به گل‌های زیبایی که این گیاه دارد علاوه بر ارزش دارویی می‌توان از آن به عنوان گونه زینتی نیز استفاده کرد.

گل گاو زبان خوزستانی دارای اثرات آنتی اکسیدانی، ضدباکتریایی و ضدقارچی است

اثرات آنتی اکسیدانی، ضدباکتریایی و ضدقارچی برای گاو زبان خوزستانی گزارش شده است. در ریشه حداقل ۱۵۰ گونه از تیره گاوزبانیان رنگدانه‌های نفتوکوئینون مانند مشتقات آلکانین و شیکونین وجود دارد. شیکونین رنگدانه قرمز رنگی است که نقش موثر آن در درمان چاقی پوستی بیماری‌های روده زخم سرطان انواع و ایدز تأیید شده است.

رویشگاه گاوزبان خوزستانی تحت تأثیر عوامل تخریبی انسانی است

رویشگاه این گونه در شمال اهواز حوضه دز و در منطقه نیمه استپی گرم قرار دارد. این منطقه در بخش دشتی استان و ناحیه صحارا-سندی واقع شده است. جمعیت این گونه در مساحتی حدود ۱۰۰ متر مربع  به صورت متراکم و در اطراف تک پایه‌هایی از آن به صورت پراکنده دیده می‌شود.  بر اساس معیارهای IUCN (سازمان بین‌المللی حفاظت از طبیعت) این گیاه به عنوان گونه‌ای در معرض خطر انقراض محسوب می‌شود. رویشگاه گاوزبان خوزستانی تحت تأثیر عوامل تخریبی انسانی است.

رویشگاه این گونه متاسفانه توسط زمین‌های کشاورزی با مالکیت خصوصی و محصولاتی مانند گندم، صیفی و سبزی، برنج و ذرت احاطه شده است. بنابراین نفوذ سموم و کودهای کشاورزی توسط باد یا آب به مناطق همجوار و رویشگاه این گونه، موجب نابودی آن خواهد شد. لازم به ذکر است که در فصول بارندگی به دلیل بافت سنگین خاک، منطقه به طور موقتی به حالت  غرقابی درآمده و در نتیجه مواد شیمیایی با سهولت بیشتری نفوذ می‌یابند. از سوی دیگر این رویشگاه در حریم راه‌آهن خرّمشهر به تهران قرار گرفته و در صورت هر گونه تغییر در ساخت و ساز و توسعه این خط ارتباطی گونه با تهدید جدی مواجه خواهد شد.

سیمای طبیعی و منابع خدادادی به دلیل عوامل تأثیرگذار منفی و تخریب‌‍‌های ناشی  از فعالیت‌های انسانی مانند چرای دام، تأمین سوخت و فعالیت‌های مربوط به ساخت و ساز جاده‌ای و البته عوامل طبیعی مانند خشکسالی، افزایش دما و تغییرات اقلیمی دستخوش تغییرات شدید بوده و بسیاری از گونه‌های علفی و چندساله در معرض خطر انقراض هستند. به یقین این مشکل با عدم آگاهی از نام گونه‌ها، پراکنش آن‌ها و نحوه سازگاری با شرایط محیطی سیر صعودی می‌یابد. اعمال مدیریت صحیح و کارآمد در عرصه منابع طبیعی، مستلزم داشتن اطلاعات کافی از فهرست گونه‌ها، عوامل محیطی و میزان تأثیر آن‌ها بر گونه‌ها و تعیین حدود عرصه است.

باید رویشگاه گاو زبان به  عنوان یک ذخیره‌گاه ژنتیکی طبیعی مورد توجه خاص قرار گیرد

با توجه به وجود عوامل تهدیدکننده این گونه مانند کشاورزی و راه‌سازی ضرورت دارد که رویشگاه آن به  عنوان یک ذخیره‌گاه ژنتیکی طبیعی مورد توجه خاص قرار گیرد تا مانع از بین رفتن این گیاه شده و از انقراض آن جلوگیری شود. این گیاه با بذر به راحتی تکثیر می‌یابد پس درصورت قرق می‌توان به سرعت  به توسعه این گونه در منطقه کمک کرد. همچنین با استفاده از روش‌های حفاظت در خارج از رویشگاه اصلی شامل جمع آوری  و نگهداری بذر در بانک ژن و ایجاد ژرم پلاسم در باغ‌های  گیاه شناسی می‌توان ازگونه های در معرض خطر حفاظت کرد.

منابع :
*محمدی، س و دیگران.(۱۳۹۹). «القای ریشه‌های مویین به کمک Agrobacterium rhizogenes در گیاه دارویی گل گاوزبان خوزستانی (Echium khuzistanicum) ». مجله بیوتکنولوژی کشاورزی. شماره ۱.صص: ۸۰-۶۴.

*دیناروند، م و حمزه. ب. (۱۳۹۶). «جایگاه حفاظتی گاوزبان خوزستانی». نشریه طبیعت ایران. شماره ۲.صص:۱۰۳-۱۰۰.

*توحید فر،م و دیگران. (۱۳۹۵). «نجات گونه‌های گیاهی در حال انقراض با استفاده از تراریخته». مجله ایمنی زیستی. شماره ۴. صص: ۳۱-۲۳.

انتهای پیام

کتاب “آشنایی با قارچ‌های میکوریزی و کاربرد آن‌ها در سیستم‌های مختلف” نوشته دکتر فرهاد رجالی است که توسط سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی منتشر شده است. در این کتاب آمده است: “همزیستی  میکوریزی یکی از شناخته شده‌ترین و درعین حال گسترده‌ترین و مهمترین رابطه همزیستی موجود در کره زمین است. از آنجایی‌که اکثر گیاهان مورد استفاده در تغذیه انسان و تعلیف دام و طیور دارای همزیستی میکوریزی هستند، با انتخاب و به کارگیری بهترین ترکیب گیاه میزبان و قارچ همزیست می‌توان به نحو مؤثری از این همزیستی در افزایش تولید محصولات کشاورزی استفاده کرد.

 همچنین با استفاده از این روش همزیستی می‌توان از طریق کاهش مصرف نهاده‌های شیمیایی از قبیل کودهای شیمیایی و سموم، سیستم کشت و کار سالم‌تر محیط زیستی عاری از آلودگی‌های جانبی داشت”.

رجالی، درکتاب خود آورده است: “پروفسور فرانک در سال ۱۸۸۵ متعاقب شناسایی رابطه همزیستی میکوریزی را به دو گروه میکوریز خارجی و میکوریز داخلی تقسیم بندی کرد. با آشنایی هرچه بیشتر ساختمان‌های موجود در این نوع همزیستی، دانشمندان در سال ۱۹۸۳ روابط همزیستی میکوریزی  را به هفت نوع مختلف تقسیم بندی کردند.”

در این کتاب به فوائد رابطه همزیستی میکوریزی از جمله افزایش جذب عناصر معدنی از جمله فسفر، نیتروژن، پتاسیم، روی، مس، آهن، منگنز، افزایش مقاومت گیاه میزبان به تنش خشکی، تأثیر بر هدایت روزنه‌ها و میزان تعرق، افزایش فتوسنتز گیاهان میکوریزی، تأثیر بر افزایش کارایی مصرف آب، تأثیر بر افزایش رشد و جذب عناصر معدنی غذایی گیاه میزبان، افزایش مقاومت گیاه به تنش شوری، افزایش مقاومت گیاه در برابر بیمارگرهای ریشه، حتی افزایش اسانس گیاهان داروئی و استفاده از قارچ‌های میکوریزی به منظور بکارگیری و اصلاح  خاک‌های آلوده پرداخته شده است.

در این کتاب که به استفاده از قارچ‌های میکوریزی به عنوان جایگزین مناسبی برای کودهای فسفاته پرداخته شده، آمده است: “با توجه به اینکه گیاهان اولین تولیدکنندگان در هر اکوسیستمی هستند، بنابراین می‌توان نتیجه گیری کرد که تمامی موجودات زنده و تمامی اکوسیستم‌ها از باکتری‌ها گرفته تا انسان و از اراضی مرطوب تا صحراهای خشک به نوعی وابسته به روابط همزیستی میکوریزی هستند.  از آنجایی که  قارچ‌های میکوریزی  موجب افزایش توانایی گیاه میزبان در جذب فسفر و عناصر معدنی از خاک و به خصوص از منابع غیرقابل دسترس آن‌ها می‌شوند، بنابراین به این ریزجانداران مفید لفظ Biofertilizer (کود زیستی) اطلاق شده و عقیده بر این است که قارچ‌های میکوریزی می‌توانند جایگزین خوبی برای قسمتی از کودهای شیمیایی مصرف شده مخصوصاً کودهای فسفاته در اکوسیستم‌های مختلف باشند.”

انتهای پیام

انقراض یک پدیده طبیعی بوده که در قالب نظریه تکامل داروین تدوین شده است، اما انسان به انقراض گونه‌ها در جهان سرعت بیشتری بخشیده است و با اینکار گونه‌ها در معرض خطر بیشتری قرار گرفته‌اند. این گونه‌های در حال انقراض، مزایای زیادی دارند که از جمله می‌توان به منبع ژن‌های حیاتی، اهمیت اکولوژیکی و خواص ارزشمند دارویی آن‌ها اشاره کرد.

۴۳۲ گونه آسیب‌پذیر و ۲۱ گونه گیاه در معرض خطر انقراض در ایران شناسایی شده است

این پژوهش عنوان داشته است: «گیاهان ایران تحت تأثیر دو پدیده تغییر اقلیم و اثرات انسانی قرار دارند. تغییرات اقلیم زمینه تغییرات رویشگاه‌ها و درنتیجه جابه‌جایی، کاهش جمعیت یا حذف گونه‌ها را فراهم می‌کند. این تغییرات باعث توسعه رویشگاه بعضی گونه‌ها شده و از طرفی در آشیان اکولوژیک سایر گونه‌ها محدودیت ایجاد می‌کند. پیش‌بینی می‌شود گونه‌ها با افزایش درجه حرارت از عرض‌های جغرافیایی پایین‌تر به عرض‌های جغرافیایی بالاتر یا ارتفاعات پایین‌تر به ارتفاعات بالاتر مهاجرت کنند، این پدیده زمینه انقراض بعضی گونه‌ها را فراهم می‌کند.

از طرفی مدیریت معمول منابع طبیعی کشور، بیابان‌زایی، چرای بیرویه، کاهش سطح جنگل‌ها و توسعه کشاورزی، خشک شدن رویشگاه‌های ماندابی، برداشت بی‌رویه گیاهان دارویی از رویشگاه‌های طبیعی، همچنین توسعه صنعت و گسترش جاده‌ها همه و همه عواملی هستند که گونه‌های گیاهی و رویشگاه‌های طبیعی کشور را تهدید می‌کنند. عمده این تهدیدها شامل از هم گسیختن رویشگاه‌ها و کاهش کیفیت و کمیت سطح اکوسیستم‌ها است، در بررسی جایگاه حفاظتی گونه‌های گیاهی ایران، تعداد ۴۳۲ گونه آسیب‌پذیر و ۲۱ گونه در معرض خطر انقراض شناسایی شده است».

مور خوش بومی ایران و انحصاری استان هرمزگان بوده و تنها گونه موجود در ایران از جنس Zhumeria است

بر اساس این پژوهش‌ها: «گیاه دارویی مورخوش با نام علمی Zhumeria majdae Wendelbo. & f. Rech گونه‌ای از تیره نعناعیان (Lamiaceae) دارای پراکنش بسیار محدود در جنوب کشور است که از ارتفاع ۵۲۰ تا ۱۴۵۰ متر از سطح دریا در شیب‌های بسیار تند مناطق صخره‌ای و کوهستانی جنوب کشور پراکنش دارد. مور خوش درختچه‌ای به ارتفاع ۵۰ سانتیمتر و بسیار معطر است، ساقه‌ها منشعب، با پوست سفید مایل به خاکستری. برگ‌ها تقریباً تمامی هم شکل، تخم مرغی پهن یا واژ تخم مرغی یا بیضی بدون دمبرگ یا دمبرگ‌ها کوتاه است. گل‌ها بنفش یا بنفش متمایل به آبی، بزرگ و دمگل‌ها راست است.  کاسه گل پایا، تخم مرغی استکانی، دارای ۵ رگه، پوشیده از کرک‌های متراکم غده‌ای بی پایک و  دولبه‌ای است. جام گل آبی بنفش، لوله جام گل سفید، راست و پرچم‌ها چهار عدد، دو عدد بارور و دو عدد تقریباً عقیم، از جام گل خارج شده؛ خامه بسیار طویل، کاسه دارای دو شاخه نامساوی؛ دانه تخم مرغی، بیضی شکل، تقریباً سه وجهی، قهوه‌ای کمرنگ، با سطح صاف و لعاب‌دار است.

در طب سنتی مورخوش برای درمان ناراحتی‌های گوارشی استفاده می‌شود

این گونه بومی ایران و انحصاری استان هرمزگان بوده و تنها گونه موجود در ایران از جنس Zhumeria است. مورخوش در طب سنتی یکی از گیاهان دارویی پرمصرف است و در درمان ناراحتی‌های گوارشی مانند اسهال، نفخ، دل درد، ترشی و سوزش معده، سرماخوردگی، سردرد و التیام زخم و همچنین بعنوان خنکی مصرف می‌شود، علاوه بر آن به صورت سنتی به کشورهای حوزه خلیج فارس و دریای عمان و پاکستان صادر می‌گردد».

نتایج نشان داده است: «تعداد ۳۰ ترکیب شیمیایی در اسانس برگ گیاه مورخوش شناسایی شده که حدود ۹۷ درصد ترکیب‌ها از مونوترپن‌ها هستند. دو ماده لینالول و کامفور بیش از ۸۰ درصد وزن اسانس را تشکیل می‌دهند. سایر ترکیب‌های مهم که هریک بیش از ۱ درصد وزن اسانس را تشکیل می‌دهند عبارتند از: لیمونن، کامفن، ژرانیال، برنئول و ژرانیول».

محققان دریافته‌اند: «برگ مورخوش با بقیه گیاهان متعلق به تیره نعناع متفاوت است.  بوی خوش و تند گیاه مورخوش احتمالا مرتبط با حضور لیمونن، کامفور و لینالول و خاصیت ضد نفخ آن به علت وجود لینالول است و کامفور نیز ترکیبی آنتی سپتیک و مقوی قلب است. همچنین گیاه مورخوش دارای اثرات ضد میکروبی و ضد عفونی کننده است که به دلیل وجود کامفور و لینالول است. خاصیت ضددرد و ضدعفونی کنندگی عصاره الکلی این گیاه نیز در موش گزارش شده است، همچنین نتایج حاکی از آن بوده که عصاره این گیاه دارای یک اثر قوی بر باکتری‌های گرم مثبت و دارای اثر ملایم‌تری بر باکتری‌های گرم منفی به جهت کنترل فعالیت ضد میکروبی آنها است».

به طور کلی می‌توان نتیجه گرفت: «مصارف بسیار زیاد سنتی و نقشی که این گیاه در اقتصاد خانوارهای روستایی دارد، باعث هجوم بی‌رویه و قطع غیر اصولی این گیاه شده و امروزه این گیاه دارای پراکنش محدود و رویشگاه‌های معدود با تراکم بسیار کم است، به گونه‌ای که به دل صخره‌های پرشیب و صعب‌العبور پناه برده  و جزو گونه‌های در حال انقراض طبقه بندی شده است. بنابراین لازم است در خصوص کشت و اهلی کردن این گونه با ارزش گام‌های مثبت و اساسی برداشته شود، چرا که اگر به میزان کافی تکثیر گردد، نه تنها از انقراض این گیاه با ارزش دارویی جلوگیری خواهد شد بلکه زمینه‌ای جهت معرفی این گیاه به جهانیان نیز فراهم خواهد شد».

منابع:

*سلطانی‌پور، م. ا و دیگران. (۱۳۹۷). «بررسی ریخت‌شناسی گونه دارویی در معرض انقراض مورخوش (Zhumeria majdae)». مجله پژوهش‌های گیاهی (مجله زیست شناسی ایران). شماره ۱. صص: ۱۳-۱.

*سلطانی پور. م. ا و دیگران. (۱۳۹۹). «جایگاه حفاظتی گونه انحصاری مورخوش( Zhumeria majdae) درایران ». مجله گونه‌های در معرض خطر انقراض. شماره ۱. پیاپی ۲۰. صص: ۹۶-۹۱.

فلاح، م و دیگران. (۱۳۹۲). «بررسی پتانسیل ریز ازدیادی گیاه دارویی در خطر انقراض مورخوش Zhumeria majdae». پایان‎نامه کارشناسی ارشد علوم باغبانی(گرایش گیاهان دارویی). دانشگاه شهید بهشتی. صص: ۱۱۷-۱.

*رضایی، م. ه و دیگران. (۱۳۹۲). «تأثیر عصاره گیاه مورخوش  Zhumeria majdae در جیره غذایی بر شاخص‌های رشد، خون‌شناسی و ایمنی‌شناسی گربه ماهی  hypophthalmus Pangasianodon». مجله بوم‌شناسی آبزیان. شماره ۳. صص: ۱۹-۸.

انتهای پیام